Από την επιστήμη στη «σαχλαμάρα»: bullshit

Προσφάτως, όλοι μας, χωρίς να το θέλουμε (κατά τον μήνα Αύγουστο), συμμετείχαμε σε μια υποτίθεται επιστημονική αντιπαράθεση ανάμεσα στον κορυφαίο Αμερικανό κοινωνικό ανθρωπολόγο Michael Herzfeld και τη συνάδελφο Βάσω Κιντή. Ο δημόσιος αυτός διάλογος παρουσιάζει ιδιαίτερο επιστημολογικό και πολιτικό ενδιαφέρον, επειδή και οι δύο επιστήμονες επιχειρούν να υπερασπιστούν τις θέσεις τους (τις επιστημονικές απόψεις τους) σ’ έναν χώρο και σ’ έναν τόπο που ορίζεται ως πολιτική δημοσιότητα (δημόσια σφαίρα).

Εξ αρχής διευκρινίζω ότι ο τόπος της επιστήμης και η σφαίρα της πολιτικής δημοσιότητας λειτουργούν ως διαφορετικές περιοχές του Δημόσιου Λόγου. Τι άραγε σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι το Πανεπιστήμιο ως εργαστήριο σκέψης και έρευνας προωθεί τη διαδικασία «κατασκευής» ιδεών, οι οποίες είναι δεσμευτικές για την εκάστοτε κοινωνική πραγματικότητα. Από την άλλη, η δημόσια σφαίρα δεν είναι παρά ένας αγωγός για να προωθηθούν οι γνωστικές κατασκευές του Πανεπιστημίου προς την ευρύτερη κοινωνία της γνώσης.

Υστερα απ’ αυτά τα γενικά θεωρητικά σχήματα θέλουμε όλοι μας επιτέλους να καταλάβουμε τι συμβαίνει με την κριτική της Κιντή στον Herzfeld. Εμείς εδώ στην «Εφημερίδα των Συντακτών» δεν γράφουμε τα κείμενά μας με υπερκείμενες προκαταλήψεις! Ο σχετικός διάλογος διεξήχθη από τις στήλες του «Βήματος» και παρ’ όλα αυτά, επειδή συμμετέχουμε στη σχετική διαβούλευση, επιβάλλεται να τονίσουμε μια σειρά από προβλήματα τα οποία είναι και επιστημολογικά και πολιτικά.

Διά γυμνού οφθαλμού διαπιστώθηκε ότι η συνάδελφος Βάσω Κιντή έκανε πέντε (5 τον αριθμό) επιστημολογικά σφάλματα στην κριτική (;) που ασκεί στη θεωρία του Herzfeld. Πρώτον, η Κιντή θεωρεί κατά δογματικό τρόπο ότι η αρχή της διαψευσιμότητας (Πόπερ) είναι το έσχατο και απόλυτο κριτήριο ελέγχου κάθε επιστημονικής θεωρίας. Εδώ και έναν αιώνα δεν έχει άραγε διαβάσει ότι για τον έλεγχο της επιστημονικότητας των θεωριών, των προτύπων και των υποθέσεων εργασίας έχουν διατυπωθεί και άλλες απόψεις; Ο Πόπερ δεν έγραψε την επιστημολογική θεωρία του σε μαρμάρινη στήλη, αλλά επεξεργάστηκε μεθόδους και διαδικασίες αλήθειας για την επιστήμη που δεν είναι αιώνιες.

Δεύτερο σφάλμα της Κιντή: Οταν ο εισηγητής της θεωρίας, ο Herzfeld, την εγκαλεί να ισχύσει και για τη δική της κριτική άποψη το ποπεριανό κριτήριο της διαψευσιμότητας, η ίδια απαντά ότι δεν «κατασκευάζει» θεωρία, αλλά απλώς ασκεί κριτική. Πράγμα που παραδέχεται ότι για τις κριτικές τύπου «σαχλαμάρας» (bullshit) δεν ισχύει η αρχή της διαψευσιμότητας.

Επειδή θα πρέπει να αποδείξω ότι τελικά η κριτική της συναδέλφου Κιντή στον επιστημονικό φίλο μας Herzfeld (ας σημειωθεί ότι τον γνωρίζω προσωπικά από τα φοιτητικά χρόνια μου, όταν μου τον σύστησε ο Ανδρέας Μυλωνάς – περιοδικό «Σημειώσεις») δεν είναι επιστημονική, αλλά εξαρτάται σε επίπεδο ιδεολογικού προσανατολισμού από άλλες επιδιώξεις και σκοπούς, τότε τα επόμενα τρία σφάλματα συμπυκνώνονται στα εξής τρία σημεία:

πρώτον, ποτέ ο αναγνώστης δεν κατάλαβε τη θεωρία του Herzfeld για την Ελλάδα ως «κρυπτο-αποικία», επειδή στη δημόσια σφαίρα η Κιντή δεν επιχείρησε στοιχειωδώς να την ανασυγκροτήσει.

Δεύτερον, η κριτική της Κιντή στη θεωρία (πρότυπο-μοντέλο κ.λπ.) από τις δημοσιογραφικές στήλες δεν εντάχθηκε ποτέ σε κάποιο μοντέλο επιστημολογικής κριτικής. Συνιστά την επιτομή της «σαχλαμάρας». Χρησιμοποιώ τον όρο στα ελληνικά για να αποδώσω τον αγγλικό όρο «bullshit» ο οποίος, κατά τον Αμερικανό φιλόσοφο Harry Frankfurt, σημαίνει ότι ο καθένας χρησιμοποιεί τη γλώσσα (και την πράξη) για να καλύψει την πνευματική πενία του και πρωτίστως για να «κατασκευάσει» μια πλαστή πραγματικότητα. Οπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο Harry Frankfurt, «η ουσία της σαχλαμάρας δεν βρίσκεται στο ότι είναι αναληθής, αλλά στο ότι είναι πλαστή». Και επιπλέον τονίζει πως «η σαχλαμάρα εάν και λέγεται χωρίς ενδιαφέρον για την αλήθεια, δεν χρειάζεται να είναι ψέμα».

Με όσα μέχρι τώρα ανέπτυξα, δεν έκανα τίποτε περισσότερο και τίποτε λιγότερο από το να υποστηρίζω ότι η κριτική της συναδέλφου Κιντή στην κοινωνική θεωρία του Herzfeld, σύμφωνα με την οποία η Ελλάδα είναι «κρυπτο-αποικία», δεν εντάσσεται σε κανέναν τύπο επιστημολογικής κριτικής, αλλά αντιθέτως συνιστά την επιτομή της «σαχλαμάρας».

*καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης