Είμαστε όλοι μεγάλοι ποιητές

Σε μια γνωστή και φημισμένη σελίδα του «Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες», ο Μούζιλ παρατηρούσε ότι η παρακμή του μοντερνισμού άρχισε την ημέρα κατά την οποία στο αθλητικό χρονογράφημα μιας βιενέζικης εφημερίδας διάβασε ότι κάποιο άλογο, μέγας νικητής αγώνων ιππασίας, αποκαλούνταν «ιδιοφυές». Αν ακόμη κι ένα άλογο μπορούσε να οριστεί ιδιοφυές, σχολίαζε ο Μούζιλ, δεν υπάρχει κανένα κριτήριο που θα διακρίνει την εξυπνάδα από την ηλιθιότητα.

Σήμερα θα είμαστε πιο επιεικείς από τον Μούζιλ. Εχοντας μεγαλύτερο σεβασμό για την εξυπνάδα των ζώων, γνωρίζοντας τις γλωσσικές ικανότητες των φαλαινών και των δελφινιών, όπως και τα μνημονικά αποθέματα των ελεφάντων και των μουλαριών, θα βρίσκαμε λιγότερο σκανδαλώδες να μιλήσουμε για την ευφυΐα ενός αλόγου. Θα μπορούσαμε, μάλιστα, να διακινδυνεύσουμε ότι πολλά τετράποδα είναι πολύ πιο έξυπνα από πολλά δίποδα που μία φορά τον μήνα κόβουν τα νύχια τους.

Είναι μια οικολογική πεποίθηση που, δυστυχώς, δεν μπορεί να εφαρμοστεί στο είδος των ποιητών. Πράγματι, οι ποιητές, εξ ορισμού, είναι όλοι ευφυείς, χωρίς καμιά εξαίρεση.

Ακόμη χειρότερα: είναι ο καθένας ευφυέστερος όλων των άλλων. Το είχε παρατηρήσει ο Ουμπέρτο Σάμπα όταν έγραφε, στο «Μονοπάτια και μικρά διηγήματα», ότι κάθε ποιητής, όσο μέτριος κι αν είναι, πιστεύει, καλή τη πίστει, ότι είναι και ο πρώτος. Ερχεται στον νου, προσθέτει ο Σάμπα, ότι χωρίς αυτήν την απαραίτητη βεβαιότητα, «δεν θα είχε γραφτεί ποτέ στον κόσμο ούτε ένας στίχος, ούτε καλός ούτε κακός».

Και ο Γουίλιαμ Στάιρον παρατήρησε ότι αν ένας συγγραφέας δεν σκέφτεται ότι κάποτε θα μπορεί να είναι καλύτερος από τον Τολστόι, είναι μάταιο να καθίσει να γράψει. Το βασικό κλειδί βρίσκεται σ’ εκείνο το «κάποτε». Τι συμβαίνει όμως όταν ο συγγραφέας ή ο ποιητής πιστεύει ακράδαντα και με ζέση ότι μόνο από το γεγονός ότι κάθεται να γράψει είναι ήδη καλύτερος από τον Τολστόι;

Φυσικά δεν αρκεί να ορίσουμε, με διάταγμα, ότι ενώ όλοι, συνολικά, είναι τεράστιοι, ο καθένας είναι ακόμη πιο τεράστιος από τους άλλους.

Και το άλογο; Ο Μούζιλ θα έπρεπε να θυμηθεί τον Αριόστο και το 1ο Κάντο του Μαινόμενου Ορλάντο, όταν ο Μπογιάρντο, άλογο του Ρινάλντο, ορίζεται ως «ένα άλογο που είχε μια θαυμάσια εξυπνάδα», και μετά, στο 2ο Κάντο, «ένα άλογο με ανθρώπινη νόηση». Κι όμως, τα άλογα του Μαινόμενου δεν είναι ακριβώς ευφυή. Και λέγεται ότι ο Ορλάντο έγραφε στίχους.

* ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ