Kοινωνικός έλεγχος: ενοχή και ντροπή

Μέσα από τη δημιουργία/«κατασκευή» των αισθημάτων της ενοχής και της ντροπής επιτυγχάνεται ουσιαστικά και με ένταση ο κοινωνικός έλεγχος. Ασφαλώς αυτές οι έννοιες δεν εφαρμόζονται κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, αλλά εντάσσονται στο ευρύτερο πολιτιστικό πεδίο -είναι, δηλαδή, ενσωματωμένες σε κουλτούρες.

Και τις τελευταίες δεκαετίες παρουσιάζεται και η υβριδιοποίησή τους. Ξεκινώντας από τη δημιουργία αισθημάτων ντροπής καταλήγουμε στη δημιουργία αισθημάτων ενοχής, και αντίστροφα. Αλλά τούτο εδώ αποτελεί μια νεότερη εξέλιξη, που χρειάζεται αρκετό χρόνο για να ενταχθεί στο σύστημα της κουλτούρας ενός λαού.

Ουσιαστικά, μπορούμε να μιλήσουμε για κουλτούρες που βασίζονται στην ενοχή, καθώς και για κουλτούρες που βασίζονται στην ντροπή. Λ.χ. στη Γερμανία, όπου η λέξη schuld σημαίνει και ενοχή διαμορφώνοντας και την αντίστοιχη κουλτούρα (schuldkult). Η αίσθηση της ενοχής ξεκινά από την ιδέα και την κατασκευή του προπατορικού αμαρτήματος, αλλά ενσωματώνει και την πίστη ότι αν οι άνθρωποι αφεθούν να κάνουν ό,τι θέλουν -εκεί εισχωρούν και τα κατώτερα ένστικτά τους- τότε είναι εγγενώς αμαρτωλοί.

Αυτός είναι ένας τρόπος ελέγχου των πληθυσμών από τα λογής λογής πολιτικά, θρησκευτικά και κομματικά ιερατεία, κυρίως στη Δύση. Η αίσθηση ενοχής μπορεί να κατευνασθεί μέσω της απολογίας (ήταν δικό μου λάθος!), ενώ η ντροπή δεν κατευνάζεται τόσο εύκολα. Στη χώρα μας η ενοχή «κατασκευάζεται» από αρλουμπολογίες [προτάσεις «ζεστού αέρα» (hot air) όπως λένε οι Αγγλοι] τύπου «μαζί τα φάγαμε» από πολιτικούς (;) που αποπειρώνται να οικοδομήσουν ενοχές σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα, χρησιμοποιώντας την εμπνεόμενη από τους ναζί φόρμουλα της συλλογικής ενοχής.

Για παράδειγμα, στην έντονα ιεραρχημένη γιαπωνέζικη κοινωνία υπάρχουν δύο είδη υποχρεώσεων, μία που κρατά μια ολόκληρη ζωή και μία που οφείλει ο καθένας στους γονείς του, που είναι πεπερασμένη. Οι υποχρεώσεις αυτές βρίσκονται στον πυρήνα της γιαπωνέζικης κοινωνίας, όπου ενάρετος ορίζεται/χαρακτηρίζεται αυτός που ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις του, και όχι μόνο στις καθαρά οικονομικές, όπως συμβαίνει στις δυτικές κοινωνίες, όπου ενάρετος είναι αυτός που ανταποκρίνεται (σχεδόν αποκλειστικά) στις οικονομικές του υποχρεώσεις.

Το περιεχόμενο αυτών των εννοιών «εισπράττεται» με διαφορετικό τρόπο από την κάθε κουλτούρα, διατηρώντας σημασιοδοτήσεις που είναι ευθέως σχετικές με τη συγκεκριμένη κάθε φορά κουλτούρα και που δεν μεταφέρονται, αυτούσιες, στο περιβάλλον μιας άλλης κουλτούρας.

Για παράδειγμα, η αυτοκτονία θεωρείται στη Δύση μια εγωιστική πράξη, που είναι αποδοκιμαστέα, ενώ στην Ιαπωνία θεωρείται πράξη άξια σεβασμού και είναι περισσότερο συνηθισμένη απ’ ό,τι στην Ευρώπη. Βέβαια, σε μια άλλη κουλτούρα της Ευρώπης που γνωρίζουμε πολύ καλά, οι πολιτικοί που πιάνονται με τη γίδα στην πλάτη έχουν καταφέρει να απεμπλακούν ηθικά, ψυχολογικά, κοινωνικά και πολιτικά από την όποια αντίληψη κουλτούρας ενοχής, έχοντας πλήρως αποστασιοποιηθεί από την κουλτούρα της ντροπής. Αυτά θα χρειαστεί να τους τα υπενθυμίσουν με δραστικό τρόπο οι ψηφοφόροι σε περιόδους αλλεπάλληλων εκλογικών αναμετρήσεων.

*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών