Ο μεσσιανισμός είναι η πίστη στον ερχομό ενός μεσσία σαν σωτήρα ή σαν απελευθερωτή μιας ομάδας ανθρώπων. Ο ευρωπαϊκός μεσσιανισμός εμφανίζεται κυρίως στις Αβρααμαϊκές Θρησκείες – τον Χριστιανισμό, τον Ιουδαϊσμό και το Ισλάμ.
Υπάρχει στενή χρονολογική σχέση ανάμεσα στην απαρχή του κυνηγιού των μαγισσών και στην ανάπτυξη του ευρωπαϊκού μεσσιανισμού. Ο Πάπας έδωσε την άδειά του για μαρτύρια εναντίον των μαγισσών λίγο πριν από την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση, και το κυνήγι κορυφώθηκε κατά τον 16ο και τον 17ο αιώνα. Η μανία κατά των μαγισσών εντάθηκε ως επακόλουθο της Μεταρρύθμισης –ο Λούθηρος και ο Καλβίνος πίστευαν με φανατισμό στους κινδύνους της μαγείας–, όπως και τα ριζοσπαστικά κινήματα διαμαρτυρίας που βασίζονταν σε μεσσιανικά δόγματα. Κάμποσοι εδώ κι εκεί είχαν παραισθήσεις πως συνουσιάζονταν με τον Διάβολο ή έκαναν ξόρκια στην αγελάδα του γείτονα, μα δεν αποτελούσαν απειλή για τους κατέχοντες και κυβερνώντες.
Οι μάγισσες –αφού στις πλειονότητά τους ήταν γυναίκες(;)– προέρχονταν από τις τάξεις των απογοητευμένων και των απόκληρων, αλλά αυτό δεν τις έκανε να είναι ανατρεπτικές. Ενα κίνημα συνιστά απειλή για το κατεστημένο όταν ενσωματώνει και προωθεί δόγματα κοινωνικής κριτικής ή όταν έχει προχωρήσει σε απειλητικές και επικίνδυνες (για το κατεστημένο) δραστηριότητες.
Οι κυνηγοί των μαγισσών, τα τσιράκια της Ιεράς Εξέτασης, ξεπερνούσαν τον εαυτό τους με στόχο να αυξήσουν τον αριθμό των μαγισσών και να εξαπλώσουν τη φήμη ότι οι μάγισσες υπήρχαν, ήταν πανταχού παρούσες και επικίνδυνες. Το αποτέλεσμα ήταν να γίνει πιστευτή η φήμη των μαγισσών, και άρα να αυξήσει τις κατηγορίες εναντίον τους οπότε και τον κύκλο εργασιών της Ιεράς Εξέτασης.
Στις μέρες μας, αυτό γίνεται σε μεγάλη κλίμακα με τους κατάδικους των κυρίως ιδιωτικών φυλακών στις ΗΠΑ, οι οποίες πληρώνονται από τον κρατικό κορβανά, έτσι ώστε να μεγαλώνει η κερδοφορία τους – ως αγαστή σύμπραξη του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα.
Το πραγματικό αποτέλεσμα του κυνηγιού αυτού ήταν πως οι φτωχοί άρχισαν να πιστεύουν πως ήταν θύματά τους (η φαντασίωση) και όχι θύματα του Πάπα και των αρχόντων (η πραγματικότητα). Ηταν ο γείτονάς σου, αυτός που σου χρωστούσε και που εποφθαλμιούσε τα χωράφια σου, αυτός που γινόταν μάγος/μάγισσα.
Το (πολιτικά) σημαντικό στο κυνήγι αυτό ήταν πως μετατόπιζε την ευθύνη για την κρίση του ύστερου Μεσαίωνα από την Εκκλησία και το κράτος στους φανταστικούς ανθρωπόμορφους δαίμονες, ξεπλένοντας έτσι τους αληθινούς υπαίτιους, μια που η ουσία των προβλημάτων ήταν οι διεφθαρμένοι κληρικοί, οι άρπαγες ευγενείς και οι εκμεταλλευτές υπάλληλοι του κράτους.
*ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών
