Τι μπορεί να σημαίνει ο «λιτός βίος» στον οποίο μας προέτρεψε πρόσφατα ο Γιάνης Βαρουφάκης; Ο όρος λιτότητα (frugality και όχι austerity) αποτελεί τα τελευταία χρόνια αντικείμενο της σύγχρονης αναπτυξιακής συζήτησης. Ενα κείμενο της UNESCO, ανοίγοντας ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’90 τη συζήτηση αυτή, τονίζει ότι η λιτότητα δεν είναι μια ηθική αρχή αλλά μια αρχή ευημερίας και ευζωίας. Η ιδέα αυτής της λιτότητας είναι συνυφασμένη με την «ευδαιμονία», θέτει δηλαδή ως πρωταρχικό μέλημα την ικανοποίηση, χρησιμοποιώντας, ωστόσο, περιορισμένη ποσότητα πόρων. Ο λιτός άνθρωπος είναι ένας «υπεύθυνος (συνειδητοποιημένος) ηδονιστής» και κατά συνέπεια το εντελώς αντίθετο από έναν πένητα. Για τον Επίκουρο, η επιλογή μιας λιτής ζωής δεν αποκλείει την πολυτέλεια, εισάγει όμως δύο βασικές προϋποθέσεις:
● την προτεραιότητα στις απλές και απαραίτητες, σε αντίθεση με τις πολυτελείς και ψεύτικες ικανοποιήσεις
● τη μη εξάρτηση από αυτές τις ικανοποιήσεις, που σημαίνει ότι βασικό κριτήριο είναι να μπορούν να αποκτηθούν με περιορισμένους πόρους.
Η λιτότητα (frugality), συνυφασμένη με την επιστροφή στη φύση, με την υγιεινή ζωή, με την υπεύθυνη κατανάλωση, με την ανάληψη του πεπρωμένου μας στα χέρια μας, τείνει να γίνει μια αρχή ευημερίας που την ασπάζεται μεγάλη μερίδα Ευρωπαίων πολιτών. Εφαρμοζόμενη, για παράδειγμα, στον διατροφικό τομέα οδηγεί στην αντικατάσταση των θερμίδων από τις απολαυστικές γεύσεις, των λιπών και των σακχάρων από φρούτα και λαχανικά, της ποσότητας από την ποιότητα. Ωστόσο δεν αποτελεί ηθική αρχή, «η λιτότητα με τη φιλοσοφική έννοια δεν είναι μια αρετή», μας υπενθυμίζει το κείμενο της UNESCO… η λιτότητα στοχεύει στην ευημερία του ατόμου και συμβάλλει στο να προσεγγίσει το άτομο αποτελεσματικότερα αυτό που είναι ουσιαστικό για τη ζωή του.
Η λιτότητα λοιπόν θα μπορούσε πράγματι να γίνει, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, μια πολιτική αρχή! Εχοντας ήδη πείσει τους οικολόγους, τους καταναλωτές, τους διατροφολόγους και τους παραγωγούς, η έννοια αυτή αρχίζει να αναδύεται ως πολιτική ιδέα. Στη Γαλλία, υψηλό κρατικό στέλεχος προτείνει τη «λιτή αφθονία» ως μια νέα αρχή θεμελίωσης της δημόσιας δράσης. H λέξη λιτότητα κάνει σιγά σιγά την πορεία της στο πολιτικό λεξιλόγιο, συνάδοντας με τις συζητήσεις για τον κρατικό προϋπολογισμό και την οικολογία, αλλά επίσης με τις έννοιες της ανεξαρτησίας και της εθνικής κυριαρχίας. Οι σκανδιναβικές χώρες -και κυρίως η Δανία, η Σουηδία και η Φινλανδία- είναι σήμερα οι περισσότερο δεσμευόμενες στην τήρηση της αρχής αυτής. Πολλές από αυτές έχουν όχι μόνο εγγράψει αυτόν τον στόχο στην πολιτική τους ατζέντα αλλά έχουν διακηρύξει τη βούλησή τους να αποτελέσουν παραδείγματα για ολόκληρο τον πλανήτη. Παρά το υψηλό επίπεδο ζωής τους, θεωρούνται σήμερα πρωτοπόροι της «υπεύθυνης και βιώσιμης κατανάλωσης».
Υπάρχουν λοιπόν και εναλλακτικά μοντέλα κράτους σε σχέση με το φιλελεύθερο κράτος και τη σοσιαλδημοκρατία και κατά την άποψή μου η πρόταση Βαρουφάκη εκεί οδηγεί. Στο κράτος λιτότητας, όχι όμως της λιτότητας Σόιμπλε, που μόνο σε αδιέξοδα μπορεί να οδηγήσει, αλλά του «doing more with less»! Με συνετή χρήση των πόρων αλλά και με φαντασία στην παροχή ικανοποιήσεων στους πολίτες (χωρίς αναγκαστικά την αύξηση της αγοραστικής δύναμης).
Αυτή τη στρατηγική μπορεί το κράτος να την «αντιγράψει» από ευρωπαϊκές (και όχι μόνο) πόλεις που πέτυχαν να αντιστρέψουν την παρακμή σε ευημερία, που μετέτρεψαν την κρίση σε ευκαιρία! Κοπεγχάγη, Βαρκελώνη, Μπιλμπάο, Λιόν, Nαντ, Μοντρεάλ και πολλές άλλες. Οι στρατηγικές πολλές, πάνω σε βασικούς τομείς: την κυκλοφορία που έγινε βιώσιμη κινητικότητα, την κατοικία που έγινε τρόπος κατοίκησης, τους δημόσιους χώρους που ανασχεδιάστηκαν με δημιουργικότητα, καινοτομία, πολιτισμό, τη δημιουργία οικογειτονιών στα κέντρα και στις επεκτάσεις τους. Παρείχαν ικανοποιήσεις στους πολίτες τους, έγιναν ελκυστικές, απέκτησαν οικονομική δυναμική. Το σημερινό κράτος μπορεί να διδαχθεί από αυτές.
*Επ. καθηγήτρια Χωρικού Σχεδιασμού και Βιώσιμης Ανάπτυξης στο Τμήμα Οικονομικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης του Παντείου Πανεπιστημίου και πρόεδρος της διεθνούς MKΟ SDMed (www.sd-med.org)
