Εισαγωγή στην αναθεώρηση του Συντάγματος (2)

Στο ιστορικό πλαίσιο του Μεσοπολέμου, του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, του εμφυλίου πολέμου και των μετέπειτα πολιτειακών και κοινωνικοπολιτικών συνθηκών διαμορφώνονται και αναζητούνται οι ρίζες του ισχύοντος και ήδη υπό αναθεώρηση συνταγματικού θεσμικού συστήματος. Οι συνθήκες που προσδιόρισαν το ιστορικό αυτό πλαίσιο είναι οι ακόλουθες:

Το ζήτημα του θεσμού της βασιλείας, η οποία εμφανίζει σημαντικές διαφορές με τις ευρωπαϊκές μοναρχίες, οι οποίες στην πλειονότητά τους διαδραματίζουν συμβολικούς ρόλους. Αντιθέτως, στην Ελλάδα η βασιλεία είναι μόνιμη πηγή επεμβάσεων στην άσκηση της διακυβέρνησης του κράτους, προβάλλοντας απαιτήσεις και διεκδικώντας προνομίες πέρα από τη συνταγματική τάξη.

Μετά την επαναφορά της το 1935, η βασιλεία σταθεροποιείται και ως κύριος θεσμός, ο οποίος εκφράζει την εξάρτηση της χώρας από την επιρροή ξένων δυνάμεων, αρχικά της Μεγάλης Βρετανίας και μεταπολεμικά των ΗΠΑ. Το Παλάτι διεκδικεί ιδίως τον απόλυτο έλεγχο του στρατεύματος, καθώς και το δικαίωμα να επικαθορίζει τον σχηματισμό των κυβερνήσεων.

Ο στρατός μετά το κίνημα του 1935 εκκαθαρίζεται από βενιζελικά στοιχεία, ενώ στη διάρκεια του πολέμου, αρχικά στη Μέση Ανατολή και στη συνέχεια κατά τον εμφύλιο, αποκτά συγκεκριμένα ιδεολογικά χαρακτηριστικά, τα οποία υπονομεύουν την προσήλωσή του στη δημοκρατική νομιμότητα. Σταδιακά, ο στρατός εξελίσσεται σε αφανή, αλλά σταθερό πολιτικό παράγοντα, ο οποίος απεργάζεται συνεχώς σενάρια εκτροπής και πολιτικής ανωμαλίας.

Υπό την επιρροή των συνεπειών του εμφυλίου πολέμου (1946-1949), η νικήτρια παράταξη εγκαθιδρύει «δημοκρατικό πολίτευμα», το οποίο «φορτώνεται» με εκτεταμένα αστυνομικά μέτρα καταστολής, ικανά να υπονομεύουν διαρκώς και να ακυρώνουν ατομικά δικαιώματα και εκλεγμένες κυβερνήσεις. Ακόμα και οι κυβερνήσεις της Δεξιάς βρίσκονται αντιμέτωπες με τη δράση του «παρακράτους». Πρόκειται για την ορθώς χαρακτηρισθείσα νόθο ή ανάπηρη ή χωλή κοινοβουλευτική δημοκρατία.

Πολιτικό σύστημα και κοινωνία διχάζονται σε δύο παρατάξεις: τους νικητές και τους ηττημένους του εμφυλίου. Ο διχασμός δηλητηριάζει την πολιτική ομαλότητα, υπονομεύει τους δημοκρατικούς θεσμούς και διευκολύνει τις παρακρατικές δραστηριότητες επίορκων στρατιωτικών και άλλων κρατικών λειτουργών. Κάθε προσπάθεια ειρήνευσης και συμφιλίωσης αναιρείται με αντικομμουνιστική κινδυνολογία και ψυχροπολεμικές κορόνες.

Η άνοδος των κυβερνήσεων του Κέντρου (1963-1964) σημαδεύτηκε από τρία βασικά χαρακτηριστικά:

• α) την προσπάθεια περιορισμού των κατασταλτικών μηχανισμών του εμφυλίου,
• β) την αμφισβήτηση των βασιλικών «προνομίων» επί του ελέγχου των ενόπλων δυνάμεων και
• γ) κάποια δειλά μέτρα κοινωνικής δικαιοσύνης και ανακατανομής του πλούτου.

Το Παλάτι επεμβαίνει στην πολιτική ζωή και προκαλεί τη μεγαλύτερη συνταγματική κρίση πριν από το 1967. Ο εξαναγκασμός του Γεωργίου Παπανδρέου σε παραίτηση και η διάσπαση της Ενώσεως Κέντρου πυροδοτεί, το 1965, πολιτική και βαθύτατη πολιτειακή ένταση (περίοδος «αποστασίας»).

Ενας απίστευτος συνδυασμός δυνάμεων, δηλαδή, των ανακτόρων, του ξένου παράγοντα, των κομμάτων της Δεξιάς, των «αποστατών» του κόμματος της Ενώσεως Κέντρου, του σκληρού πυρήνα του βαθύτατου κράτους, μεγαλοεκδοτών, υπό τον αριστοτεχνικό συντονισμό της οικονομικής ολιγαρχίας και εφοπλιστικών κύκλων, κατόρθωσε να καταργήσει ουσιαστικά αλλά πρωτίστως να ευτελίσει πολιτικό σύστημα και μισοδημοκρατικό Σύνταγμα και να «στρώσει με ροδοπέταλα» τον δρόμο προς την ένοπλη εκτροπή του Απριλίου 1967.

Οπου πλέον ο πρώτος λόγος ανήκει στον ξένο παράγοντα και τους πανίσχυρους αντιδημοκρατικούς θύλακες στο στράτευμα, στο δικαστικό σώμα και στο αστυνομικό κράτος, κεντρικούς μοχλούς εγκατάστασης και επιβολής του στρατιωτικού καθεστώτος 1967-1974.

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας στον επίλογο του πρωτοποριακού κειμένου του (παραπέμπουμε στο προηγούμενο άρθρο) αναζητεί «την ιδιοσυστασία και την παράδοση του ελληνικού λαού». Ισως τα δύο «ιστορικά» εισαγωγικά κείμενά μας μπορούν αν δώσουν μια πρώτη απάντηση:

Λαός που τα διακόσια περίπου χρόνια της ανεξαρτησίας του αγωνίζεται διαρκώς, ακαταπαύστως και με αδάμαστο φρόνημα για δικαιωματική και συμμετοχική δημοκρατία, με την πλήρη έννοια των όρων, και κοινωνική προκοπή, εδώ η κοινωνική ισότητα ως απαραίτητο συμπλήρωμα της νομικής ισότητας, και κάποιοι ισχυροί από έξω και λίγοι εξουσιαστικοί, κρατικά και οικονομικά, από μέσα, προσπαθούν συστηματικά να τον εμποδίσουν.

Συνεχίζουμε με το ουσιαστικό μέρος των αναθεωρητικών προτάσεων.

* ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αιγαίου