Τι μας διδάσκει η παράδοση και γιατί είναι τόσο σημαντική; Δεν μας διδάσκει μόνο ότι είμαστε η συνέχιση του παρελθόντος που ιστορικά μας ανήκει, αλλά και ότι το παρελθόν διαρκώς ανανεώνεται στο παρόν και στην ιδέα μας για το μέλλον.
Ετσι, η παράδοση δεν είναι κάτι το ακίνητο και ορισμένο, αλλά βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση και ταυτίζεται με την ύπαρξή μας.
Για να καταλάβουμε καλά αυτή τη συγχρονία παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος πρέπει να σκεφτούμε ότι η παράδοση είναι όπως ένα δέντρο: οι ρίζες βρίσκονται βαθιά στο μακρινό και προ-ιστορικό παρελθόν, ο κορμός είναι ολόκληρη η ιστορία αυτού του παρελθόντος, τα κλαδιά, τα τελευταία κλαδιά είμαστε εμείς, και μπορούμε να ανθίσουμε, δηλαδή να παραγάγουμε κάτι το καινούργιο και δημιουργικό που πριν δεν υπήρχε.
Ετσι, ολόκληρη η δυτική λογοτεχνία μετά τον Ομηρο έχει μια ταυτόχρονη ύπαρξη και δημιουργεί μια ταυτόχρονη τάξη. Αυτή η έννοια του ταυτόχρονου είναι η ιστορική αίσθηση, που είναι μαζί η αίσθηση του άχρονου και του χρονικού.
Για παράδειγμα, ο Ομηρος είναι χωρίς χρόνο γιατί σήμερα τον διαβάζουμε και μας μιλά ακόμη με την αιώνια γλώσσα της ποίησής του∙ και είναι χρονικός όχι μόνο γιατί είναι δεμένος με τον καιρό του, αλλά και γιατί κάθε φορά που τον διαβάζουμε καθορίζουμε μια σχέση ανάμεσα στον καιρό του και τον δικό μας.
Τι ακριβώς συμβαίνει όταν κάτι το καινούργιο βγαίνει από αυτόν τον εξαιρετικό συνδυασμό; Γεννιέται κάτι που πριν δεν υπήρχε: γεννιέται η ποίηση, η μουσικότητα, η ιδιαίτερη γλώσσα, η ιδέα της ομορφιάς, της φόρμας, της αγάπης που κάθε ποιητής μας προσφέρει. Τώρα, βέβαια, θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε γιατί η λογοτεχνία πρέπει να είναι στην υπηρεσία του εαυτού της, στην αλήθεια του καιρού της και όχι σε μια πολιτική ή σε μια ιδεολογία.
Δεν είναι εύκολο να συλλάβεις την αλήθεια του καιρού σου, γιατί αυτή η αλήθεια διαρκώς χειραγωγείται. Από την Εξουσία, από τις Ιδεολογίες, από τις Μόδες, από τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας.
Αρκεί να σκεφτούμε τη γλώσσα των ιδεολογιών, που κυριάρχησε τις τελευταίες δεκαετίες, τη γλώσσα της γραφειοκρατίας, των πολιτικών, της τηλεόρασης, της διαφήμισης, για να κατανοήσουμε πόσο είναι σημαντικό για έναν συγγραφέα να υπερασπιστεί τη γλώσσα και να αντισταθεί σε όλα αυτά για να ανακαλύψει τη φωνή του, και μ’ αυτή να δώσει τη μαρτυρία του καιρού του.
Σ’ αυτή την προσπάθεια για μια μη αλλοιωμένη γλώσσα και ικανή να καταμαρτυρήσει το πνεύμα της εποχής βρίσκεται το πραγματικό νόημα της λογοτεχνίας, η ευγένειά της, η πρωταρχική της λειτουργία, ο ίδιος ο λόγος ύπαρξής της.
*ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ
