Από τη Λίμαν Μπράδερς στο πουθενά…

Στα δέκα περίπου χρόνια από το ξέσπασμα της μεγάλης καπιταλιστικής κρίσης, έχουν διατυπωθεί πολλές ερμηνείες και έχει γίνει σημαντική προσπάθεια να αναλυθούν οι πιθανές προοπτικές για το μέλλον.

Για όποιον παρακολουθεί τη σχετική συζήτηση, είναι δύσκολο να αμφισβητηθεί το γεγονός πως οι πιο πλήρεις αναλύσεις, επομένως και οι πιο αξιόπιστες προγνώσεις, έχουν παρουσιαστεί από επιστήμονες που αντλούν τα εργαλεία τους κυρίως από τη μαρξιστική κριτική της πολιτικής οικονομίας -μεταξύ τους, κατά τη γνώμη μου, ξεχωρίζουν ο Μάικλ Ρόμπερτς και ο Ανουάρ Σέικ.

Σημαντικές συνεισφορές έχουν, επίσης, προσφέρει οι μετακεϊνσιανοί, οι οποίοι βασίζονται κυρίως στο σημαντικό θεωρητικό έργο του Χάιμαν Μίνσκι, με χαρακτηριστικότερο εκπρόσωπό τους τον Στιβ Κιν.

Δεν θα έπρεπε, ωστόσο, να αγνοηθεί και η ερμηνευτική εργασία παραδοσιακότερων, νεοκλασικών και κεϊνσιανών, ερευνητών, κάποιοι από τους οποίους έχουν κάνει εξαιρετική δουλειά και πάνω σε «λεπτομέρειες» των εξελίξεων.

Στην κατηγορία αυτή -νομίζω- ξεχωρίζει το βιβλίο του Bρετανoύ ιστορικού Ανταμ Τουζ, καθηγητή στο αμερικανικό πανεπιστήμιο Κολούμπια, που κυκλοφόρησε μέσα στο 2018 από τις εκδόσεις Penguin, με τίτλο Crashed, How a decade of financial crises changed the world. Στο βιβλίο, η σκοπιά είναι παγκόσμια και εξαιρετικά λεπτομερειακή, σε ό,τι αφορά όχι μόνο τα γεγονότα, αλλά και τα πρόσωπα που με τις αποφάσεις τους καθόρισαν τις εξελίξεις. Πράγμα που του δίνει το πλεονέκτημα μιας πολύ ζωντανής παρουσίασης, που συνήθως λείπει από ανάλογα βιβλία.

Φυσικά, όπως όλες οι μέινστριμ αναλύσεις, έτσι κι αυτή του Τουζ πάσχει από την άποψη πως δεν μπορεί -και δεν επιδιώκει- να δώσει κάποια βαθύτερη εξήγηση των όσων περιγράφονται.

Μας δίνει μια μοναδική εικόνα του τι και του πώς, αλλά δεν προχωράει στο γιατί -εδώ, άλλωστε, εντοπίζεται το μεγάλο προτέρημα των ριζοσπαστικών αναλύσεων και ιδίως των μαρξιστικών.

Σύμφωνα, λοιπόν, με την οπτική του Τουζ στη βάση της Μεγάλης Κρίσης και όσων ακολούθησαν βρίσκονται η χρηματιστική απληστία, η απορρύθμιση του τραπεζικού συστήματος και η ανικανότητα των Aρχών -πράγματα που για τους μαρξιστές συνιστούν συμπτώματα.

Παρ’ όλ’ αυτά υπάρχει συμφωνία σε ό,τι αφορά την πρόγνωση.

Σύμφωνα με τον Τουζ, το γεγονός πως τα προβλήματα του αυξανόμενου χρέους και του ανεξέλεγκτου χρηματιστικού τομέα παραμένουν άλυτα κάνει σχεδόν βέβαιη την επιστροφή ενός νέου και μάλλον ακόμη καταστροφικότερου 2008.

Πράγματι, τα στοιχεία δείχνουν πως το παγκόσμιο χρέος αυξήθηκε, από 150 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2007, σε 250 το 2018 -μια ασύλληπτη αύξηση της τάξης του 65%. Σε ό,τι αφορά το επιχειρηματικό χρέος, αυξήθηκε ακόμη περισσότερο, σε ένα ποσοστό της τάξης του 80% περίπου. Αλλωστε, αυτός ήταν ο τρόπος με τον οποίο «αντιμετωπίστηκε» ο κίνδυνος ολοκληρωτικής διάλυσης του συστήματος μετά την κατάρρευση της Λίμαν Μπράδερς και της διάχυσης της μόλυνσης στην παγκόσμια οικονομία -ό,τι ο Τουζ ονομάζει «σοσιαλισμός για τους πλούσιους, καπιταλισμός για τους φτωχούς». Τι συνέβη;

Μεταφορά όλου του βάρους της κρίσης στον κόσμο της εργασίας και, ταυτόχρονα, πλήρης κάλυψη του αποκλειστικά υπεύθυνου για την κρίση καπιταλιστικού τομέα με κρατικές διασώσεις, τύπωμα τεραστίων ποσοτήτων χρήματος και μηδενικά επιτόκια.

Αυτό, βέβαια, δεν αποτελούσε υπέρβαση της κρίσης, αλλά, όπως πολλές φορές δήλωσαν οι γκουρού του συστήματος, με πρώτο και καλύτερο τον Λάρι Σάμερς, εισηγητή της Συναίνεσης της Ουάσινγκτον, η μόνη δυνατότητα είναι να ενισχύσουμε τις «φούσκες», διαφορετικά το κακό θα επανέλθει απλώς γρηγορότερα. Οι «φούσκες», όμως, πάντοτε σκάζουν.

Οι μαρξιστές προσθέτουν πως όλα αυτά δεν είναι παρά δευτερογενή αίτια, ενώ το κεντρικό πρόβλημα παραμένει η αδυναμία της καπιταλιστικής συσσώρευσης να πάρει μπροστά, με καλύτερο δείκτη την πολύ μεγάλη υστέρηση των παραγωγικών επενδύσεων.

Πού βρισκόμαστε σήμερα; Οι αναδυόμενες οικονομίες, λόγω του γεγονότος πως η εποχή του φτηνού χρήματος, με αποφάσεις των Κεντρικών Τραπεζών ΗΠΑ και Ε.Ε., τελείωσε, βρίσκονται μπροστά σε μεγάλα αδιέξοδα. Μέσα στον επόμενο χρόνο έχουν να αποπληρώσουν περίπου ένα τρισεκατομμύριο δολάρια -στην Τουρκία αντιστοιχούν 180 δισεκατομμύρια, το 25% του ετήσιου ΑΕΠ!

Ακόμη σημαντικότερο, όμως, είναι το ληξιπρόθεσμο χρέος των αμερικανικών εταιρειών, που είναι ύψους τεσσάρων τρισεκατομμυρίων.

Συχνά γίνεται εγκωμιαστική αναφορά στα τεράστια κέρδη των top companies, αλλά η κερδοφορία του μεγάλου αριθμού των επιχειρήσεων δεν είναι αρκετή, για να αποπληρώσουν τα δάνειά τους μετά την αύξηση των επιτοκίων -οι μισές αμερικάνικες εταιρείες αξιολογούνται ως ΒΒΒ, ελάχιστα πάνω από «junk» (σκουπίδια).

Και η Ελλάδα; Εξαιρετικά ευάλωτη, με επενδύσεις μικρότερες από τις αποσβέσεις, που σημαίνει με διαρκή μείωση του παραγωγικού της δυναμικού, βασισμένη απλώς στην καλοσύνη των ξένων -δηλαδή της Μέρκελ και των «αγορών»!-, έχοντας εξασθενίσει σε ακραίο βαθμό με τις πολιτικές «απόλυτης συμμόρφωσης», που ακολούθησαν όλες οι κυβερνήσεις, πορεύεται κυριολεκτικά στο πουθενά. Αν ξεσπάσει δε νέο κρισιακό επεισόδιο -πράγμα εξαιρετικά πιθανό-, η πρόταση κυβέρνησης και αντιπολίτευσης φαίνεται να είναι το «ο Θεός βοηθός»! Ο Θεός βοηθός, λοιπόν;