Για τις «ουσιώδεις μορφές της διαλεκτικής σκέψης»

Εφέτος, με αφορμή τα διακόσια χρόνια από τη γέννηση του Karl Marx, δίδεται μια ακόμη ευκαιρία να συζητηθεί η αρχαιογνωσία του, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την αρχαία ελληνική φιλοσοφική σκέψη. Μια κατόπτευση αυτού του πεδίου, με την ανάξεση των κειμένων του (βλ. O Marx στον καθρέφτη, 2014: 31-35), θα μας έστρεφε στις εξής ερωταποκρίσεις:

• 1. Με τον κουνιάδο μου πώς τα βρήκες;

Στο Βερολίνο συνέθεσα έναν διάλογο με τίτλο: «Κλεάνθης ή για την αφετηρία και αναγκαία ανάπτυξη της Φιλοσοφίας» (10/1/1839), συνδέοντας ξανά τους δρόμους της «τέχνης» και της «γνώσης» και ως «ρωμαλέος πεζοπόρος» προσέλαβα μέσω της «φιλοσοφικής εκδίπλωσης» τη θεότητα — ακόμη και ως «ιστορία». Κάτι που ως Στωικός φιλόσοφος υμνώντας τον Δία δεν το αποποιήθηκε.

• 2. Με δυο λόγια: ποια ήταν η υπόθεση εργασίας της διατριβής σου;

Οντως με δυο λόγια; Μείνε στην τιτλοφόρησή της για τις «διαφορές» ανάμεσα στον Επίκουρο και τον Δημόκριτο ως προς τη «φιλοσοφία της φύσης»…

• 3. Ανέτρεχες ποτέ, όσο περνούσαν τα χρόνια, σ’ αυτήν;

Αλλοτε τη μνημόνευα και άλλοτε, συχνότερα, όσο περνούσαν τα χρόνια, όχι.

• 4. Από πού «προμηθεύτηκες» ό,τι αφορούσε τον Προμηθέα;

Μη βιάζεσαι… Εύλογα θα μου προσγράψεις και «ρομαντική» διάθεση;

• 5. Εστω, πώς καλωσόρισες τον Προμηθέα;

Στον πρόλογο της διατριβής μου ως «φίλο των ανθρώπων» και πολέμιο των θεών. Ηδη ο Köppen (1840) τον είχε ονομάσει προπομπό του «Aufklärung» και εγώ «επιφανή άγιο και μάρτυρα του φιλοσοφικού ημερολογίου» (1841). Να προσθέσω πώς «δένεται ο εργάτης στο κεφάλαιο», «στερεότερα από ό,τι έδεναν οι πάσσαλοι του Ηφαίστου τον Προμηθέα στο βράχο του» (1867); Ή τη «ζωντανή προμηθεϊκή φλόγα» που μετασχηματίζεται σε «νεκρή» εργασία (Einleitung 1859);

• 6. Αναξίμανδρος, Αναξιμένης ή Αναξαγόρας;

Σιγά σιγά! Ο πρώτος και ο τρίτος παρελαύνουν στις σημειώσεις μου για τη διδακτορική διατριβή, καθώς και στο τελικό κείμενο μόνον το τελευταίος (1841: 298). Ο Fred δεν παρέλειψε κανέναν (1873-1883).

• 7. Γνώριζες κάτι από τα σπαράγματα της σκέψης του Ηράκλειτου;

Τι να πρωτοπιάσω και πού να κοντοσταθώ; Στην «παράφραση» αποσπάσματος για τη συσχέτιση πυρός και χρήματος (1867) ή στην «πρωτοπορία» της «νεότερης φιλοσοφίας» (14.7.1842); Οσο για τον Σκοτεινό φιλόσοφο του «φωτεινού» Lassalle, στον οποίο παρέπεμψα, ήταν «κατά βάθος» ένα «απάνθισμα πολύ αδέξιο» (1.2.1868).

• 8. Πρόλαβες να συμμεριστείς την ανατίμηση των «Σοφιστών»;

Η αποκατάσταση της Σοφιστικής και μάλιστα ως κινήματος «Διαφωτισμού» είχε επιχειρηθεί ήδη από τον Hegel (1823-1826). Αυτός ενδιαφέρθηκε να αντικρούσει τη «γενική κατακραυγή» εναντίον της, διαπιστώνοντας τη συγγένεια με τον ονομαζόμενο «Διαφωτισμό» των νεότερων χρόνων. Από την πλευρά μου, στην ίδια ερμηνευτική προοπτική που ονόμαζε τη Σοφιστική «εποχή του ελληνικού διαφωτισμού», πολύ νωρίς είχα συνταχθεί (28/6.-3/7/1842). Επρόκειτο, παρά τα όσα καταλογίζουμε στον «άγιο Max» (Stirner), για τη «θετική φιλοσοφία» των Ελλήνων (Engels-Marx 1845/6). Ή, για τον «σοφό» της «λαϊκής τους συνείδησης» (1862).

• 9. Τι συνήγαγες από τη «σωκρατική ειρωνεία»;

Από τη ρητή μνεία της, στις σημειώσεις μου για τη διδακτορική μου διατριβή, στις οποίες άλλωστε έχει τη θέση του και το «δαιμόνιο» (1839), όδευσα προς την «ειρωνεία της ιστορίας», με πολλούς ενδιάμεσους σταθμούς στη στοιχειοθέτηση του αναιρετικού πλαισίου των αντιλήψεων που με ενοχλούσαν.

• 10. Πόσο κοντά ήταν ο «θείος Πλάτων»;

Ο «göttliche Plato» της πτυχιακής μου εργασίας (1835) αντιμετωπίστηκε στα νεανικά μου έργα με θετικό πρόσημο. Για παράδειγμα, μέσω του Hegel οι πολιτικές του απόψεις (Μάρτ.- Αύγ. 1843). Προφανώς, στο Κεφάλαιο δεν αποκρύπτεται ο ειρωνικός τόνος για την Πολιτεία και τον «πλατωνισμό» ως «αθηναϊκή Idealisierung» της αιγυπτιακής «Kastenwesens» (1867). Βέβαια, μια τέτοια θετική εκτίμηση ενυπάρχει και στα Grundrisse (1857/8), ιδίως σε ό,τι αφορά την κυκλοφορία του χρήματος.

• 11. Υπήρξε περισσότερο οικείος ο Αριστοτέλης;

Καταφανώς, ιδίως σε ό,τι αυτός διαφοροποιεί οικονομία και «χρηματιστική» (1867).

• 12. Απέδιδες τον χαρακτηρισμό «Genie» στον Αριστοτέλη;

Και τούτο αποτελεί αναφορά του Κεφαλαίου (1867), στον οποίο συχνά ανέτρεχα.

• 13. Τι είδους «διαλεκτική» αναζητούσες στην αρχαία φιλοσοφία;

Ως προς τη συνέχεια των αναφορών μου στον Αριστοτέλη, δεν παρέλειψα να συσχετίσω τον ορισμό του για τον άνθρωπο («ένα πολιτικό, σε κάθε περίπτωση ένα κοινωνικό ζώο») με ό,τι ο Φραγκλίνος προσέγραψε στον άνθρωπο ως «Instrumentenmacher» (1867). Ως προς τη γενίκευση ότι οι «αρχαίοι Ελληνες φιλόσοφοι» υπήρξαν «όλοι τους γεννημένοι από τη φύση τους διαλεκτικοί» και το «πιο καθολικό πνεύμα» ανάμεσά τους, ο Αριστοτέλης, «είχε ήδη ερευνήσει τις ουσιώδεις μορφές της διαλεκτικής σκέψης», ανήκει στον Fred (1878). Εγώ απλώς συνηγόρησα, γιατί πράγματι τα πιο «επιτυχημένα μέρη» ήταν άλλα. Δηλαδή, εκείνα που αποτέλεσαν την «εισαγωγή στον επιστημονικό σοσιαλισμό» (1880).

* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Πατρών