Η τόλμη καθρεφτίζεται στις αποφάσεις. Οι αποφάσεις προκύπτουν από επιλογές. Αλήθεια, έχουν τόλμη οι εκλογικές επιλογές μας; Η ερώτηση φέρνει μάλλον αυτομάτως στον νου την ψήφο στο δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου 2015. Η καμπάνια του «Οχι» προέτρεπε τους ψηφοφόρους να δείξουν την τόλμη τους.
Να μη φοβηθούνε, όπως οι περισσότεροι είχαν κάνει στις εκλογές του 2012 και αρκετοί και στις εκλογές του Ιανουαρίου του 2015. Η καμπάνια βασιζόταν στη σκέψη ότι τόλμη ήταν το να μη φοβάσαι. Είναι όμως πράγματι τολμηρός όποιος (απλώς) δεν φοβάται; Οχι. Τολμηρός είναι εκείνος που ξέρει τι ΔΕΝ φοβάται. Εμείς; Τολμήσαμε με γνώση ή από άγνοια; Τολμήσαμε χωρίς να γνωρίζουμε. Και αυτό μετριάζει τη σημασία της τόλμης ως ερμηνείας του εκλογικού αποτελέσματος.
Και τότε γιατί λοιπόν κέρδισε το «Οχι» στο δημοψήφισμα; Γιατί απλούστατα δεν ήταν μία μάχη μεταξύ της τολμηρής και της άτολμης επιλογής, όπως τις παρουσίαζε η καμπάνια του «Οχι». Ηταν μια μάχη του θυμού με τον φόβο. Πώς παρεισέφρησε όμως ο θυμός σε εκείνη μας την επιλογή ανάμεσα στον φόβο και στην τόλμη;
Ιχνη της απάντησης σε αυτή την ερώτηση προσφέρει το διάγραμμα εξέλιξης της πορείας δημοσκοπικής απήχησης του «Οχι» και του «Ναι». Οι μετρήσεις της εβδομάδας που μεσολάβησε μεταξύ της προκήρυξης του δημοψηφίσματος τα ξημερώματα του Σαββάτου 27 Ιουνίου και της Κυριακής 5 Ιουλίου δείχνουν ότι μπορούμε να διακρίνουμε δύο χρονικές περιόδους:
Στην πρώτη περίοδο αποτυπώνεται μια σταθερή σύγκλιση των ποσοστών των δύο πλευρών. Από την ημέρα προκήρυξης, οπότε και η επιλογή του «Οχι» είχε καταγραφεί εξαιρετικά υψηλότερα από αυτήν του «Ναι», έως τα μέσα της προεκλογικής εβδομάδας την 1/7, όταν οι δύο θέσεις βρέθηκαν ισοδύναμες. Στη δεύτερη περίοδο αποτυπώνεται μια πορεία αυξανόμενης διαφοράς υπέρ του «Οχι» από την Πέμπτη 2/7 έως το Σάββατο πριν από την κάλπη. Το διάγραμμα αυτό φανερώνει ότι το αποτέλεσμα κρίθηκε μέσα στις τελευταίες τρεις ημέρες.
Η πρώτη ήταν η περίοδος του φόβου που προκάλεσε το κλείσιμο των τραπεζών. Τι συγκράτησε όμως το κύμα φόβου μετά τα μέσα της εβδομάδας; Και μάλιστα, παρότι οι τράπεζες συνέχιζαν να παραμένουν κλειστές; Και παρότι οι φήμες περί κουρέματος των καταθέσεων είχαν αρχίσει να εντείνονται στο τέλος της εβδομάδας; Ολα έγιναν το βράδυ της Τετάρτης.
Ηταν το βράδυ που σύσσωμο το λεγόμενο παλαιό προσωπικό της χώρας, η ηγεσία των κομμάτων του «παλαιού δικομματισμού» διατύπωσαν δημοσίως τη στήριξή τους στο «Ναι». Η εμφάνιση των πρώην αρχηγών του παλαιού δικομματισμού μετέφερε το διακύβευμα του δημοψηφίσματος από το ζήτημα του ευρωπαϊκού προσανατολισμού της χώρας, όπως επιδίωκε η πλευρά του «Ναι», στο θέμα της ανάγκης μεταβολής του πολιτικού σκηνικού.
Η θετική έναντι της προοπτικής συμφωνίας πλευρά ταυτίστηκε με τη σχεδόν καθολικά απορριπτέα άποψη περί διατήρησης πρωταγωνιστικών ρόλων από πρόσωπα και κόμματα του «παλαιού» και «αποτυχημένου» κομματικού συστήματος. Η εμφάνιση των προσώπων πυροδότησε τον θυμό και ο θυμός έφτασε να κυριαρχήσει του φόβου.
Ο θυμός ενισχύθηκε εμμέσως και από έναν άλλον παράγοντα: την έντονα και απροκάλυπτα θετική στάση των περισσότερων τηλεοπτικών μέσων υπέρ του «Ναι». Για μεγάλο τμήμα της κοινής γνώμης, τα τηλεοπτικά κανάλια εκλαμβάνονται ως πυλώνες του παλαιού δικομματισμού, με συνέπεια η οποιαδήποτε τοποθέτησή τους να διαθλάται μέσα από το πρίσμα μιας προνομιακής σχέσης των δύο πρώην μεγάλων κομμάτων με αυτά.
Η νέα ενίσχυση του «Οχι» στο τέλος της προεκλογικής εβδομάδας θα μπορούσε λοιπόν να θεωρηθεί προϊόν μιας αντίδρασης έναντι της στήριξης του «Ναι» από παίκτες που εμφανώς δεν χαίρουν της εκτίμησης της πλειοψηφίας της κοινής γνώμης.
Ο θυμός μας για τα παλαιά κόμματα και το παλαιό προσωπικό μας κυρίευσε. Ο θυμός είναι ένα έντονο συναίσθημα πάθους, τόσο έντονο που επικρατεί του φόβου. Ημασταν λοιπόν θυμωμένοι. Ημασταν όμως και τολμηροί; Οχι, τον φόβο τον νίκησε ο θυμός, όχι η τόλμη. Δεν ήμασταν τολμηροί γιατί δεν γνωρίζαμε αυτό που φοβόμασταν. Ο φόβος αντιμετωπίζεται με τόλμη. Ομως η τόλμη προϋποθέτει γνώση, όχι θυμό. Τολμούμε όταν πηγαίνουμε εκεί όπου οι άλλοι δεν πηγαίνουν. Αλλά και όταν ξέρουμε γιατί πηγαίνουμε εκεί.
*επίκουρος καθηγητής Πανεπιστημίου Μακεδονίας και επιστημονικός διευθυντής Prorata
-320x213.jpg)
