«Σε διαλεκτική σύνδεση με την κινούμενη πραγματικότητα»

«Εφυγε» στα ενενήντα του. Πρόκειται για τον Θανάση Βακαλιό (Σέρρες 1929 – Αθήνα 2018) που σπούδασε Φιλοσοφία και Κοινωνικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Eötvös Lorand της Βουδαπέστης, αναγορεύτηκε διδάκτωρ της Φιλοσοφίας από την Ουγγρική Ακαδημία Επιστημών (Μαρξιστικός ουμανισμός και σοσιαλιστική πραγματικότητα, 1973) και σταδιοδρόμησε ως έκτακτος καθηγητής στην Ανώτατη Τεχνική Σχολή της ίδιας πόλης.

Μετά τον επαναπατρισμό του ανέλαβε την προεδρία του Κέντρου Μαρξιστικών Σπουδών (1979 – 1981), εργάστηκε ερευνητικά στο Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών και δίδαξε ως καθηγητής Κοινωνιολογίας της εκπαίδευσης στο Πανεπιστήμιο Θράκης. 

Θα σταθώ ειδικότερα στα πρώτα του δημοσιεύματα, για παράδειγμα στον Νέο Κόσμο («Η φιλοσοφία και ο νέος», 1963), στην Κομμουνιστική Επιθεώρηση («Ουμανισμός και ελευθερία», 1973) και στην Κομμουνιστική Θεωρία και Πολιτική («Κάτι καινούργιο γεννιέται», 1975).

Ο Θανάσης Βακαλιός υπήρξε τυπικό παράδειγμα Ελληνα πολιτικού πρόσφυγα που ανδρώθηκε πνευματικά, με τις προπτυχιακές και τις μεταπτυχιακές του σπουδές, στις χώρες που προγραμματικά οικοδομούσαν τη σοσιαλιστική κοινωνία.

Στην πατρίδα του Lukács ωστόσο το ανθρωπιστικό περιεχόμενο του μαρξισμού δεν υπέστη, και μετά τα γεγονότα του 1956, καμία υπονόμευση και αρκετά νωρίς εκδιπλώθηκαν οι κοινωνιολογικές έρευνες για τα αίτια και τις επιπτώσεις της «αποστερητικής» εργασίας.

Ο Βακαλιός συμμετέχει σ’ αυτό το ερευνητικό γίγνεσθαι, που συχνά έχει την κρατική υποστήριξη, και με τα βιβλία του καταδεικνύει την αναγκαιότητα μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας, τεχνολογικά εκσυγχρονισμένης και συνάμα χωρίς καταναγκασμούς και αποξενωτικά πλέγματα. 

Ο Βακαλιός αξιώθηκε να μυηθεί στις προωθημένες αντιλήψεις της «σχολής της Βουδαπέστης» που συνέτειναν στην εμφάνιση μιας κοινωνικής θεωρίας που, χωρίς να αρνείται το σοσιαλιστικό υπόβαθρο των κρατών της Ανατ. Ευρώπης, επιχειρεί να αποκολληθεί από τα σχήματα και την πρακτική της σταλινικής εποχής.

Αν οι μαθητές του Lukács διώχθηκαν από το καθεστώς, που σκλήρυνε τη στάση κατά την περίοδο του Μπρέζνιεφ, και σκόρπισαν στο εξωτερικό, ο Ελληνας πολιτικός πρόσφυγας (που εντάχθηκε στο ΚΚΕ Εσωτερικού) επιδίωξε να εμβολιάσει τις ιδέες του στον κόσμο της ανανεωτικής Αριστεράς.

Η τελευταία όμως, που είχε γαλουχηθεί με τις επεξεργασίες του γαλλικού και του ιταλικού μαρξισμού και διατηρούσε υπερβολική δυσπιστία για τα πνευματικά προϊόντα των «Λαϊκών Δημοκρατιών», ακόμη κι όταν δεν αποκλειόταν να εγκλείουν αντοχή ή γονιμότητα, δεν ενσωμάτωσε οργανικά τη σκέψη του Βακαλιού που εκλήφθηκε ως υβριδική σύζευξη ρευμάτων του μαρξισμού χωρίς δυνατότητα συνεχούς καρποφορίας.

Η προβολή ωστόσο της «αυταξίας» του ανθρώπου, που ανιχνεύεται στις πτυχές της καθημερινής ζωής και καταστρατηγείται από τις κοινωνικές συνιστώσες της σημερινής τεχνολογίας, απηχεί την εμβέλεια του μαρξικού οραματισμού για την πραγμάτωση του «ολοκληρωμένου» όντος που θρυμματίσθηκε από την κεφαλαιοκρατική κοινωνία και τη σύστοιχη καταστολή των πηγαίων αναγκών.

Η εμβολή της «δημιουργίας», που υπερβαίνει τα πλέγματα της «αποστερητικής» εργασίας και συναιρεί τον εργάσιμο με τον ελεύθερο χρόνο, παραπέμπει σε μια κοινωνία που τα μέλη της αυτοδιαχειρίζονται τις υποθέσεις τους και μεγιστοποιούν την προσωπική τους ευθύνη.

Τούτο στις αναλύσεις του Βακαλιού αποτελούσε ιστορική αναγκαιότητα και δυνατότητα ακόμη και για τις χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού». 

Από την εργασία του: «Καταχτήσεις και προβληματισμοί της σύγχρονης συγγραφικής σκέψης» (1967) συγκρατώ τη διαπίστωση της «ανάγκης της δημιουργικής εφαρμογής του μαρξισμού»: «Από τα παραπάνω βγαίνει και ότι ο μαρξισμός σαν φιλοσοφική έκφραση των νομοτελειών της εποχής μας, και ειδικότερα του σοσιαλισμού, μόνο εν πορεία και σε διαλεχτική σύνδεση με την κινούμενη πραγματικότητα μπορεί να επιτελέσει το μεταμορφωτικό, δημιουργικό του ρόλο για την κοινωνία, την επιστήμη και το άτομο» (βλ. Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα, τ. Δ΄, 1994, 44-45,271-276). 

Κλείνοντας, ας μου επιτραπεί να σταθώ στο συνέδριο που οργάνωσε ο Τομέας Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων για τα εκατό χρόνια από τον θάνατο του Marx – το σημειώνω τώρα που επίσης κλείνουν διακόσα χρόνια από τη γέννησή του.

Στο συνέδριο αυτό (Νοέμβριος 1983) μετείχαν, ανάμεσα σε άλλους, οι Ευτ. Μπιτσάκης, Αύγ. Μπαγιόνας, Γ. Πάσχος, Αντ. Μανιτάκης, Γ. Βέλτσος, Μπ. Νούτσος, Αντ. Λιάκος και ο Θ. Βακαλιός. Στην εισήγησή του: «Μαρξιστικός ανθρωπισμός και ταξική πάλη» (στον τόμο των Πρακτικών που επιμελήθηκα: O Karl Marx και η φιλοσοφία, 1987, 172-177) συμπεραίνει ότι η «ιδέα της καθολικής ειρήνης και της καθολικής κοινωνικής επανάστασης» «βρίσκονται σε οργανική σχέση μεταξύ τους», αρκεί να την «ξαναέβλεπε κανείς μέσα από το πρίσμα της σημερινής πραγματικότητας, των σημερινών εξελίξεων».

Σε κάθε περίπτωση, «στην εποχή μας ο συντελεστής μέλλον αποτελεί λειτουργικό στοιχείο της κοινωνίας», αλλά και η «αναγκαιότητα για οικονομική ανάπτυξη τελείται «βάση της σύγχρονης τεχνολογίας και επιστήμης». Ετσι νοείται η «διαλεκτική της κοινωνικής προόδου στο σημερινό κόσμο», αρκεί να έχει προηγηθεί η «κριτική του κατασταλτικού σταλινισμού» και να έχει αξιοποιηθεί το «μεγάλο κύμα διαμαρτυρίας», της δεκαετίας του ’60, «ενάντια στα φαινόμενα της αλλοτρίωσης και της χειραγώγησης»… 

*ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων