Η συζήτηση που απασχολεί –τουλάχιστον, θα έπρεπε– είναι το «μετά την κρίση»: μετά την κρίση τι, πώς. Και το μετά την κρίση έχει πολλές όψεις. Ας σταθούμε σε δύο καθοριστικές. Η μία είναι εσωτερική και καθαρά εθνική και η άλλη είναι ευρωπαϊκή. Από τη μια, το ελληνικό μοντέλο διατηρεί δομές που, όταν συνδέονται με πολιτικούς κύκλους, αναπαράγει δομές και αποτυχίες που εμποδίζουν την ανάπτυξη.
Από την άλλη, το ευρωπαϊκό οικοδόμημα διατηρεί τις αδυναμίες της αρχικής αρχιτεκτονικής της Οικονομικής Νομισματικής Ενωσης (ΟΝΕ) που εντείνουν τις αποκλίσεις στις οικονομικές επιδόσεις των κρατών-μελών της ευρωζώνης, που εμποδίζουν την ανάπτυξη και που, μεταξύ άλλων δεινών «του δρόμου προς τη σωτηρία», υπαγορεύουν διαφοροποιημένες και ειδικές οικονομικές πολιτικές που οφείλουν να εφαρμόσουν τα κράτη-μέλη.
Ηταν πάντα έτσι τα πράγματα; Αν επιλέξουμε την ιστορική οπτική θα δούμε ότι από τις πετρελαϊκές κρίσεις και τον στασιμοπληθωρισμό της δεκαετίας ’70, οδηγηθήκαμε στον θατσερισμό και στη γενίκευση της λιτότητας. Τέλος, με την κρίση, φτάσαμε στα έμμονα ζητήματα των δημοσιονομικών καταναγκασμών, ξεχνώντας το ζητούμενο: πώς να συγκροτήσουμε μια πολιτική για την απασχόληση και την ανάπτυξη; Μετά την ελληνική χαμένη δεκαετία, τι;
Τι αντιλαμβάνεται ο μέσος πολίτης στην Ελλάδα όταν ακούει τον Ευρωπαίο επίτροπο Οικονομικών Υποθέσεων, Πιερ Μοσκοβισί, να υμνεί τις προσπάθειες της Ελλάδας, να συμφωνεί με την κυβέρνηση για «τέλος των μνημονίων», αλλά την ίδια στιγμή να θυμάται το «Ευρωπαϊκό Εξάμηνο»;
Το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο ήταν μία από τις θεσμικές παρεμβάσεις της Ε.Ε. Τέθηκε σε εφαρμογή το 2011. Και όπως λέει το όνομά του, είναι ένα είδος «εξετάσεων δημοσιονομικής πειθαρχίας». Τα κράτη-μέλη, με «κατευθύνσεις» από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, θα υποβάλλουν τα «Εθνικά Προγράμματα Μεταρρυθμίσεων» και τα «Προγράμματα Σταθερότητας ή Σύγκλισης» για αξιολόγηση.
Η Κομισιόν θα αναλύει τις επικείμενες μεταρρυθμίσεις των κρατών-μελών και θα διατυπώνει ειδικές ανά χώρα συστάσεις, οι οποίες θα συμβαδίζουν με τους στόχους της μακροπρόθεσμης στρατηγικής της Ενωσης για την απασχόληση και την ανάπτυξη (Στρατηγική «Ευρώπη 2020»), που θα λαμβάνονται υπ’ όψιν στους εθνικούς προϋπολογισμούς και στους σχεδιασμούς των εθνικών πολιτικών.
Στο Ευρωπαϊκό Εξάμηνο θα αναλύονται και θα αξιολογούνται και οι κοινωνικές επιπτώσεις της ασκούμενης οικονομικής πολιτικής (π.χ. στην απασχόληση, τη φτώχεια, την ανισότητα στον δημοκρατικό διάλογο), με σκοπό την περαιτέρω βελτίωση των πολιτικών μέσω συγκριτικής αξιολόγησης των επιδόσεων, των βέλτιστων πρακτικών, της οικονομικής στήριξης των μεταρρυθμίσεων από τα διαρθρωτικά και επενδυτικά ευρωπαϊκά ταμεία και της χορήγησης τεχνικής βοήθειας.
Αυτό ήταν το σχέδιο της Ευρώπης; Ιστορικά και επικοινωνιακά, όχι. Εκ του αποτελέσματος και εμπειρικά, ναι. Η «ένδοξη τριακονταετία», από το 1945 έως το 1974, της ισχυρής ανάπτυξης, της πλήρους απασχόλησης και του εκσυγχρονισμού των οικονομικών, πολιτικών και πολιτιστικών δομών επεκτάθηκε σε ολόκληρη την αναδυόμενη, ελπιδοφόρα –τότε– Ευρώπη. Ολα όσα συνέβησαν τα τελευταία σαράντα χρόνια επηρέασαν, λίγο-πολύ, τις διαδικασίες συγκρότησης της σημερινής Ε.Ε. και χωριστά την κάθε χώρα-μέλος της.
Μετά τον μαρασμό του 1975-1980 πολλές χώρες αναδείχθηκαν, πρόσκαιρα, σε πρότυπα. Η δεκαετία του ’80 είχε τους ήρωές της: την Ιαπωνία, τη Γερμανία με την ανοξείδωτη σταθερότητά της και το ισχυρό μάρκο, την Ολλανδία κ.λπ. Η δεκαετία του ’90 κατέγραψε την ανάδυση της νέας οικονομίας, αλλά και την έλευση του κελτικού «τίγρη» και την εδραίωση της μετα-θατσερικής Βρετανίας των Νέων Εργατικών και του χρηματοπιστωτικού City. Τέλος, τη δεκαετία του 2000, ήρθε το σύστημα της flexicurity (ευελιξία με ασφάλεια). Εως την κρίση του 2008, εγκωμιαζόταν ο δυναμισμός της Ισπανίας ή της «ισχυρής Ελλάδας» και όλοι μιλούσαν για σύγκλιση του Club Med με τη Νέα Ευρώπη.
Τι ισχύει σήμερα; Τα θαύματα κατέρρευσαν. Η ανεργία, συνδυασμένη με την ύφεση, εξαντλεί τον κόσμο της εργασίας απέναντι στο κεφάλαιο και δίχως αποκατάσταση της σχέσης κράτους, αγορών και εργασίας.
Οταν λέμε πως «πρέπει να επινοήσουμε ένα μέλλον», εννοούμε ότι θα πρέπει να απορρίψουμε τους μύθους της κρίσης και τους συλλογικούς στιγματισμούς για την ευθύνη της κρίσης, που δεν περιλαμβάνουν την απασχόληση. Είναι δύσκολη η συνταγή για να ευημερούν τόσο τα άτομα όσο και οι αριθμοί, με τη Γερμανία να διεκδικεί τον ρόλο του εκπαιδευτή της ευρωπαϊκής πειθαρχίας και τη Γαλλία να βάζει καλές ιδέες στο τραπέζι.
Και επιπλέον, το μοντέλο προϋποθέτει ότι «όλοι οι άλλοι παράγοντες μένουν αμετάβλητοι». Και εδώ, οι άλλοι παράγοντες –το πολιτικό κλίμα στη χώρα, ο πόλεμος στη Συρία, η προσφυγική κρίση, τα Σκόπια, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις, η ίδια η Ευρωπαϊκή Ενωση, το ΔΝΤ, το ΝΑΤΟ κ.λπ.– κάθε άλλο παρά αμετάβλητοι είναι. Το ότι η χώρα οφείλει να ψάξει το τοπίο με τις προοπτικές και τα δικά της μοντέλα ανάπτυξης, είναι το ζητούμενο – μια συζήτηση που πρέπει να γίνει επειγόντως και σοβαρά στην Ελλάδα.
