Η προφορική επικοινωνία των λογοτεχνικών έργων υπήρξε περισσότερο διαδεδομένη από την επικοινωνία μέσα από τη γραφή ακόμη και μετά την εφεύρεση της γραφής∙ κι αυτό ισχύει για την αρχαία Ελλάδα και, ίσως, ακόμη και για την αττική περίοδο. Μόνο κατά την ελληνιστική εποχή ο κύλινδρος παπύρου έγινε ένα κοινό μέσο διάδοσης της λογοτεχνίας, της φιλοσοφίας, των επιστημών.
Στη σύγχρονη εποχή η επικράτηση της προφορικής λογοτεχνικής επικοινωνίας στην αρχαία Ελλάδα υπογραμμίστηκε, και πολλές φορές υπερβολικά, από έναν Βρετανό μελετητή, τον Ερικ Χάβελοκ (που όπως λένε δεν είχε καμία γνώση ελληνικών). Αργότερα άλλοι μελετητές, που παρουσιάζονταν ως ένθερμοι ανανεωτικοί, έσπρωξαν ακόμη πιο μακριά την υπερβολή.
Φυσικά η επικράτηση της προφορικής λογοτεχνίας υπήρξε ακόμη πιο έντονη ανάμεσα σε άλλους αρχαίους λαούς, πριν ακόμη από τη διείσδυση της ελληνικής και της λατινικής κουλτούρας. Ορισμένες φορές η διάδοση μέσα από τη γραφή εμποδίστηκε από θρησκευτικές δοξασίες∙ είναι γνωστή η περίπτωση των μάντεων, που μετέδιδαν μόνο προφορικά τη θρησκεία τους και τις τελετές τους.
Σήμερα, ακόμη κι αν τυπώνουμε πολύ, είναι διαδεδομένη η άποψη ότι διαβάζουμε λίγο: τα ΜΜΕ, που βασίζονται στην εικόνα, στο θέαμα και στον λόγο, αφού προξένησαν το κλείσιμο πολλών κινηματογράφων και θεάτρων, σιγά σιγά περιθωριοποιούν και τα έντυπα ως μέσο επικοινωνίας.
Μπορεί βέβαια το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας να μην είναι καταστροφικό. Μπορούμε να ελπίζουμε ότι υπάρχει μια ελίτ μορφωμένων ανθρώπων που προτιμούν το βιβλίο για να σκέπτονται με την ησυχία τους πάνω σ’ αυτά που διαβάζουν, για να μπορέσουν να απολαύσουν το λογοτεχνικό κείμενο∙ έναν αιώνα πριν, λόγω του διαδεδομένου αναλφαβητισμού, οι αναγνώστες ήταν μερικές χιλιάδες. Αύριο θα είναι ξανά μερικές χιλιάδες, ανάμεσα στα εκατομμύρια νέων αναλφάβητων που είναι κολλημένοι μπροστά στην τηλεόραση.
Είναι αποδεκτό από πολλούς: τις τελευταίες δεκαετίες η κουλτούρα διαδόθηκε στις μάζες, αλλά ταυτόχρονα απλοποιήθηκε ή καλύτερα έγινε πιο μίζερη. Στη διάδοσή της συμμετέχουν έντονα τα ΜΜΕ, αλλά αυτά, αντί να ξυπνούν και να προτρέπουν σε μια κριτική συνείδηση, την αποκοιμίζουν∙ ο αποδέκτης είναι απλά παθητικός: είναι γνωστό αλλά είναι μια κοινοτοπία, όπως το ενενήντα τοις εκατό των κοινοτοπιών που είναι αληθινό.
Το να επικοινωνείς με τις μάζες σημαίνει να ανταποκρίνεσαι στις ανάγκες, στο γούστο, στα ένστικτά τους; Να προσαρμόζεσαι στο πολιτισμικό τους επίπεδο, να μην το ανεβάζεις; Είναι ίσως μια παρερμηνεία της μαοϊκής αρχής «στην υπηρεσία του λαού»;
Τελικά, μπορούμε να ελπίζουμε ότι θα τυπώνονται λιγότερα βιβλία, αλλά, τουλάχιστον, καλύτερης ποιότητας.
* ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ
