Για το «υποκείμενο της νέας ελληνικής ιστορίας»

Ο Σπύρος Ασδραχάς (1933-2017) πριν από λίγες ημέρες ετάφη στη Λευκάδα. Ημουνα στο Δημοτικό (βλ. Προστρίψεις, 2008:460) όταν έπεσαν στα χέρια μου (1957) τα πρώτα τεύχη των Απομνημονευμάτων του στρατηγού Μακρυγιάννη, με επιμέλεια του κατοπινού φίλου, και στη συνέχεια η Επιθεώρηση Τέχνης και οι Εποχές.

Ενώ από το 1976 ανέτρεχα στον «Βιβλιογραφικό Οδηγό» που συνοδεύει την ελληνική μετάφραση του έργου του Ν. Σβορώνου: Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας. Κατά την εκπαιδευτική μου άδεια στο Παρίσι (1987/1988) τον αντικαθιστούσα, όταν έλειπε, στο μεταπτυχιακό του μάθημα (Université de Paris I, Panthéon-Sorbonne). Στη συνέχεια, σε ό,τι αφορούσε τον Λ. Βρανούση και ιδίως τον Ν. Σβορώνο, είχα τη συνδρομή του (βλ. Κόμβοι, 2006: 67,413,429·

«Αριστερά» και «στίβος»· 2016: 341/342,344,345), συγκρατώντας την εξομολόγησή του (Βίωση και καταγραφή του οικονομικού, 2007:22) ότι «είναι αντίθετος του έωλου θεωρητικού λόγου». Προφανώς συνυπάρξαμε σε σειρά συνεδρίων, στην Αθήνα και τη Λευκάδα (από το 1982), καθώς επίσης συνεργασθήκαμε στο Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών, στα ΑΣΚΙ και το περιοδικό «Τα Ιστορικά».

Αδυνατώ να μην προσθέσω τη «συμπαρουσία» του στην αποτροπή της «καύσης των φακέλων» (Ιούλιος 1989), τη συνυπογραφή στο κείμενο των «169» για το «Μακεδονικό» (Μάιος 1992), στο ζήτημα των «ταυτοτήτων» (2000), στην κινητοποίηση να αποκρουσθεί ο διασυρμός (2011) του Ν. Σβορώνου που όμως «πίστευε στη γνωστική αυτοδυναμία της ιστορίας» ή της «”οντολογικής” ιστορίας» (Υπομνήσεις, 2014:167) καθώς επίσης στην ανάγκη συγκρότησης ενός «Εθνικού Αριστερού Μετώπου» («Η Αυγή», 19.2.2012).

Στο παρόν κείμενο θα προσπαθήσω να ανασυγκροτήσω τις απόψεις του για την ιστορία του «Νέου Ελληνισμού», αφού πρώτα σταθώ σε ορισμένες θέσεις που διατυπώνει αναστοχαστικά για το έργο του. Πρόκειται για την επιμονή του στα «απεικάσματα της οντικής ιστορίας», μέσω «διανοητικών εργαλείων» για την «κατανόηση της ιστορίας ως οντολογίας». Ετσι διασφαλίζεται η «αποπαγίδευση» από «διανοητικές κατασκευές για την ιστορία που τυχαίνει να παίρνουν την αφορμή τους από φαλκιδευμένες προκείμενες». Σε κάθε περίπτωση η «διεύρυνση του ιστορικού προβληματισμού» προϋποθέτει τη «διεύρυνση των πηγών» (Υπομνήσεις, 2014:13,14,34).

Με ποια θεωρητική και μεθοδολογική σκευή θα μπορούσε να συγγραφεί μια «ιστορία του νέου Ελλη­νι­σμού» ή της «Νε­ότερης Ελλάδας», από το 1770 ώς το 2000; Με την αρ­χική πα­ρα­δοχή ότι κά­θε «χρονολογική τομή στον ιστορι­κό χρόνο, αν δεν είναι αυ­θαίρετη είναι ασφα­λώς συμβατική», το «αφετηριακό χρο­νι­κό ση­μείο», το έτος 1770, δεν εί­ναι ούτε «ασήμαντο» ούτε «δευ­τε­­ρεύον».

Ευθύς αμέσως διατυπώνεται η υπόμνηση ότι η προτεινόμενη «χρο­νο­λο­γι­κή το­μή» δεν συνιστά μια «νέα δεσμευτική πρόταση για την περιοδολό­γη­ση της ελληνικής ιστορίας γενικότερα», ακριβώς για να μην πειθαρχήσουν οι συ­νεργάτες του συλλογι­κού εγ­χειρήματος (Βα­σίλης Παναγιωτόπουλος, «Προ­λογικό σημείωμα», στο: Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, 1770-2000, Α’, Αθή­να 2003, 9-14).

Ετσι ο Σπύ­ρος Ασδραχάς, στην εισαγω­γή του, «με τις ανα­φορές στα γενικότερα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά της Ιστορίας του Νέου Ελληνι­σμού (1453-1770)», ανα­τρέχει σε μιαν άλλη «συμβατική ιστορι­κή το­μή» (1453) που όμως εμ­φανίζεται «καίρια για την ιστορία των λαών που εμπλέ­χτη­­καν στις νέ­ες συνθήκες της “τελικής” οθωμανικής κατάκτησης» («Εισα­γω­γικά. Τουρ­­κοκρατία-Λατινοκρατία. Οι γενικοί χαρακτήρες της ελληνικής ιστο­­ρίας, 1453-1770», ό.π., 17-38).

Κι αν βέβαια δεν ετέθη «υπό διαπραγμάτευση» η «ανεξαρτησία γνώ­μης» των συ­νεργατών της «σπον­δυλωτής ιστοριογραφίας», ο πρώ­τος λοιπόν από τους συγ­γραφείς θα πραγ­ματευθεί τους «γενικούς χαρα­κτή­ρες της ελληνικής ιστορίας» των ετών 1453-1770, ήτοι της περιόδου της «Τουρ­κοκρατίας-Λα­τι­­νοκρατίας». Ενδιαφέρον έχουν οι θεωρητικές προ­­­δι­αγραφές αυτής της Ει­σα­γωγής.

Ετσι αν η αντί­λη­ψη για τη «νεο­ελ­­ληνική ιστορία είναι εθνο­κε­ντρι­κή», με υποκείμενό της το «ελλη­νι­κό έθνος», αυτό εί­χε εκληφθεί ως «μία δι­η­νεκής και συγχρόνως ανα­ση­­ματοδοτούμενη» («γεωγραφικά, πολιτειακά, πνευ­­μα­τι­κά και θρη­σκευ­τικά, γενικώς πολιτισμικά») μέσα στον χρόνο «οντό­τη­τα». Ειδικό­τε­ρα, το «υπο­κείμενο της νέας ελληνικής ιστορίας» είναι «αρ­χι­­κώς η κα­τακτημένη ελληνική εθνότητα» και μετά τη συγκρότηση του ελ­λη­­νι­κού κράτους οι πολίτες του καθώς και η «εκτός ελληνικού κράτους ελ­λη­νική εθνό­τητα».

Ποιες «πραγματικές καταστάσεις» εντάσσει στην οπτική της, με τρό­πο βέ­βαια «μεθερμη­νευ­τι­κό», η εκ των «υστέρων ιστοριογραφική κα­τα­σκευή»; Το «υποκείμε­νό» της που «διαμορφώθηκε σε νέα ελλη­νι­κή εθνότητα» είναι αυ­τό που «δημιούργη­σε μέσω μιας εθνικής επα­νά­στα­σ­ης ένα εθνικό κρά­τος», δηλαδή λειτουργώντας μέσα στο «σύ­στη­μα της κατάκτησης» και σφυ­ρη­λατώντας την «εθνική του ιδιο­προ­σω­πία».

Τα υποκείμενα της «νέας ελλη­νι­κής ιστορίας», που αυτοκα­θο­ρί­ζονταν ως «Ρω­μαίος» και «γένος» (όπως και ο όρος «Ελληνισμός» που δεν δήλωνε μια «κατάσταση», αλλά «πε­­ρισ­σό­τε­­ρο» μια «δια­δι­κα­σία εξελληνισμού»), αντιμετωπί­σθη­καν «προνομιακά» ως υπο­κείμενα «εξε­γέρσεων» εναντίον των Οθωμανών, χωρίς δηλαδή να με­λε­τώ­­νται οι διεργασίες «ενσωμάτωσης των κατακτημέ­νων».

Η αποκατάσταση της «ιστορικότη­τας» που απώλεσε η «μεθερμηνεία» των υποκειμένων της «νέ­ας ελληνικής ιστορίας» λαμβάνει υπόψη τις «αντιφάσεις» του «συ­στή­μα­τος της κατάκτησης», δη­λαδή τις «διά­φορες μορφές ανταρ­σί­ας» που με τον «φθί­νοντα 18ο αιώνα ενσωματώθηκαν σε μια δη­­μο­κρα­­τική και εκ των πραγ­μά­των εθνική επαναστατική ιδεολογία» (βλ. και Ιστορικών και φιλοσόφων έλεγχος, 2008:49-52).

*ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων