Ο σκανδαλισμός που προκαλείται κάθε φορά που μπαίνουν ζητήματα που αφορούν τη διδασκαλία της Ιστορίας ακυρώνει την εποικοδομητική συζήτηση. Καθώς ετοιμάζονται τα νέα προγράμματα σχολικής Ιστορίας, ας δούμε ξανά τα βασικά αιτούμενα από την ιστορική εκπαίδευση. Ως τώρα οι αλλαγές εστιάζουν στο περιεχόμενο της ιστορικής αφήγησης.
Παρά τις καλές προθέσεις, ωστόσο, δεν επιτυγχάνονται δομικές αλλαγές στο μάθημα. Πρέπει να μετακινηθούμε ως προς τους στόχους της ιστορικής εκπαίδευσης. Το ζήτημα δεν είναι να φορτώνουμε τα παιδιά με πληροφορίες για τα γεγονότα. Δεν είναι οι πληροφορίες το πρόβλημα, αλλά ο τρόπος που μαθαίνουμε να σκεφτόμαστε πάνω σε αυτές.
Παράδειγμα: Το περασμένο καλοκαίρι, σε τρεις τουλάχιστον περιπτώσεις, το παρελθόν έθεσε τους όρους της δημόσιας συζήτησης. Στα μέσα Αυγούστου, «ξύπνησε» στην πόλη Σάρλοτσβιλ (Βιρτζίνια, ΗΠΑ) το παρελθόν του αμερικανικού εμφυλίου αλλά και αυτό του κινήματος για τα πολιτειακά δικαιώματα.
Το χρονικό: όταν γνωστοποιήθηκε η απόφαση του δημοτικού συμβουλίου να απομακρύνει το άγαλμα του στρατηγού της Συνομοσπονδίας (Νοτίων) Ρόμπερτ Λι από την κεντρική πλατεία, ακροδεξιοί κύκλοι, υπέρμαχοι της «ανωτερότητας της λευκής φυλής», ορίστηκαν αυτόκλητοι υπερασπιστές της «ιστορικής μνήμης» και αντέδρασαν στο ενδεχόμενο αυτό, προκαλώντας σειρά βίαιων επεισοδίων στην πόλη.
Οι δηλώσεις του προέδρου Τραμπ που τηρούσαν ίσες αποστάσεις από τους ακροδεξιούς και το αντιρατσιστικό κίνημα έδωσαν στο ζήτημα διεθνείς πολιτικές διαστάσεις, με διαδηλώσεις στην Αμερική και καταδικαστικές δηλώσεις από την Τερέζα Μέι και τον Τζέρεμι Κόρμπιν.
Λίγες μόλις μέρες αργότερα, φαντάσματα του παρελθόντος στοίχειωσαν την Ευρώπη. Το συνέδριο που οργάνωσε η εσθονική προεδρία στο Ταλίν, επιζητώντας Νυρεμβέργη για τα θύματα του κομμουνισμού, έφερε ξανά στο προσκήνιο, για ακόμη μία φορά, τη συζήτηση για την εξίσωση του κομμουνισμού με τον ναζισμό.
Καθώς ο Ελληνας υπουργός Δικαιοσύνης, Σταύρος Κοντονής, αρνήθηκε την πρόσκληση, επιχειρηματολογώντας κατά της επιχειρούμενης εξίσωσης, πυροδοτήθηκε άλλος ένας πόλεμος Ιστορίας στην Ελλάδα, στον οποίο θυσιάστηκαν αδίστακτα γεγονότα και ιστορικά δεδομένα. Το πλαίσιο της συζήτησης δημιούργησε μια κατάσταση μετα-αλήθειας μέσα από την οποία φιλτραρίστηκε κάθε προσέγγιση ως προς το ιστορικό επίδικο.
Στις αρχές Σεπτεμβρίου, το ΠΑΣΟΚ και η κληρονομιά του είχαν την τιμητική τους. Ορθόδοξο και ύστερο ΠΑΣΟΚ, λαϊκισμός και εκσυγχρονισμός, επανάσταση και διαφθορά ήταν έννοιες που κατέκλυσαν για λίγες μέρες τον δημόσιο λόγο. Το θέμα που απασχόλησε κυρίως ήταν σε ποιον ανήκει ποια κληρονομιά; Κορυφαίοι πολιτικοί αρθρογράφησαν και η περίοδος της Μεταπολίτευσης, την οποία μεγάλο μέρος του πολιτικού φάσματος μόλις πριν από λίγα χρόνια αναθεμάτισε για την κρίση, εκείνες τις μέρες επαναδιεκδικήθηκε με πάθος.
Στις τρεις αυτές περιπτώσεις το διακύβευμα είναι κυρίως πολιτικό και δεν αφορά υποτιθέμενη «διαφύλαξη» κάποιας ιστορικής μνήμης. Ιστορία και πολιτική διατηρούσαν παραδοσιακά εκλεκτικούς δεσμούς. Η διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης, πολύ περισσότερο της εθνικής, είναι μια διαδικασία εξόχως πολιτική. Και ακόμη Ιστορία που δεν μπορεί να απαντήσει σε πολιτικό ενδιαφέρον, θα ήταν φαΐ ανάλατο.
Ωστόσο εκείνο που πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι δεν είμαστε εμείς ο ενεργό πόλος και το παρελθόν ο παθητικός, ώστε να αναφερόμαστε σε «χρήσεις» και «καταχρήσεις» της Ιστορίας. Αντίθετα, η Ιστορία, ή μάλλον το παρελθόν ή, καλύτερα, θραύσματα του παρελθόντος «επελαύνουν» στο παρόν, μας «κατακλύζουν» με χίλιους τρόπους.
Επομένως, δεν αρκεί ούτε μια παραδοσιακή γνώση των σχετικών με το παρελθόν πληροφοριών ούτε να ξέρουμε τα πολιτικά διακυβεύματα του παρόντος. Χρειάζεται να μπορεί κανείς να αποκωδικοποιήσει τον τρόπο που τα θραύσματα του παρελθόντος επικαθορίζουν το παρόν, τον τρόπο με τον οποίο το παρόν «συνωμοτεί» με το παρελθόν.
Για να μπορούμε να επιβιώνουμε και να είμαστε ανθεκτικοί στη σύγχρονη ιστορική κουλτούρα, η οποία έχει πολύ παραστατικά χαρακτηριστεί ως ένα διευρυμένο Jurassic Park, χρειάζεται να καταλάβουμε τι είναι η ιστορική σκέψη, τι περιλαμβάνει η προβληματική της, τι σημαίνει να σκέπτομαι ιστορικά, και πώς το μαθαίνουμε.
Η ιστορική σκέψη ελάχιστα σχετίζεται με τη συσσώρευση πληροφοριών. Βεβαίως χρειάζεται εξοικείωση με βασικά γεγονότα του παρελθόντος, με συνείδηση πώς αυτά λειτουργούν σε διαφορετικά νοηματοδοτικά πλαίσια.
Η ιστορική κουλτούρα, η περιρρέουσα αντίληψη για το παρελθόν που εστιάζει λιγότερο στην «ακριβή» αναπαράστασή του και περισσότερο σε μια αναπαράσταση έμφορτη συναισθηματικά ικανή να σμιλεύει ταυτότητες, είναι πιο ισχυρή από όσο θεωρούμε ότι είναι όταν φτιάχνουμε τα σχολικά προγράμματα Ιστορίας.
Με αυτήν την έννοια, στόχος της ιστορικής εκπαίδευσης δεν μπορεί να είναι μόνο η ιστορική εγγραμματοσύνη, δηλαδή μαθαίνω τι συνέβη στο παρελθόν.
Αν η τωρινή εκπαιδευτική μεταρρύθμιση θέλει να αποτελέσει ιστορική τομή στην ιστορική εκπαίδευση, πρέπει να εκπαιδεύσει στην ανάλυση της σχέσης παρόντος-παρελθόντος, στην ανάλυση της ιστορικής κουλτούρας, στην προβληματική που αναδεικνύει η σύγχρονη θεωρία της ιστορίας.
Η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης στην Ιστορία πρέπει από ευχή να αποκτήσει συγκεκριμένο περιεχόμενο, κυρίως στις τελευταίες τάξεις του σχολείου.
* ιστορικός
