Διασύνδεση εργασιακής απασχόλησης με ψυχοκοινωνική αποκατάσταση

Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας έχει οριστεί να εορτάζεται κάθε χρόνο στις 10 Οκτωβρίου από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, προκειμένου να ενημερώνει και να ευαισθητοποιεί την κοινή γνώμη για θέματα ψυχικής υγείας. Κάθε χρόνο η ημέρα αυτή αφιερώνεται σε συγκεκριμένη θεματολογία και φέτος έχει ως θέμα της «η ψυχική υγεία στο χώρο εργασίας».

Σύμφωνα λοιπόν με τον ΠΟΥ, περισσότεροι από 300 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως υποφέρουν από κατάθλιψη, ενώ περισσότεροι από 260 εκατομμύρια ζουν με αγχώδεις διαταραχές. Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους υποφέρουν και από τα δύο. Το 2030 εκτιμάται πως η κατάθλιψη θα είναι η συχνότερη νόσος στο δυτικό κόσμο – συχνότερη από τα καρδιαγγειακά, τον καρκίνο ή το AIDS και σύμφωνα πάντα με τον ΠΟΥ, θα είναι η πρώτη ασθένεια στη λίστα των δαπανών για τη δημόσια υγεία.

Και αν όλα τα παραπάνω νούμερα φαίνονται ακατανόητα ή ξένα ας μιλήσουμε συγκεκριμένα για την Ελλάδα. Το καθεστώς ανεργίας, η οικονομική δυσπραγία και το έλλειμμα επένδυσης στην ελπίδα προκαλούν στο άτομο αισθήματα ψυχικής οδύνης, αποτυχίας, απελπισίας και ματαίωσης.

Το όριο μεταξύ υγείας και παθολογίας στην ψυχική πραγματικότητα είναι εύκολα διαπερατό, εναλλασσόμενο και με εύθραυστη ισορροπία. Σύμφωνα με δεδομένα ερευνών του Καθ. Σ. Στυλιανίδη και συνεργατών του, τα ποσοστά καταθλίψεων και αυτοκτονιών έχουν αυξηθεί αισθητά από το 2009 μέχρι και σήμερα. Μιλώντας λοιπόν για «ψυχική υγεία στην εργασία» παρατηρούμε αυτή την ευθραυστότητα και ευαλωτότητα στον «υγιή» και εργαζόμενο ή μη πληθυσμό.

Αναφορικά με το κομμάτι της ψυχικής υγείας, στη χώρα μας υλοποιείται από τη δεκαετία του 1980 το Εθνικό Σχέδιο «Ψυχαργώς» με το οποίο μετατοπίζεται το βάρος παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας από τα ιδρυματοποιημένα πλαίσια σε εξειδικευμένες δομές θεραπείας της κοινότητας.

Στόχος της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης είναι τα άτομα που αντιμετωπίζουν σοβαρές ψυχοκοινωνικές δυσκολίες να ενταχθούν και να λειτουργήσουν εντός του κοινωνικού συνόλου ως ενεργοί πολίτες με αυτονομία και όχι απομονωμένα στα ψυχιατρικά ιδρύματα.

Ένα τέτοιο παράδειγμα κοινοτικής δομής είναι και ο Ξενώνας «Αριάδνη» της Εταιρείας Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας Ε.Π.Α.Ψ.Υ. που δημιουργήθηκε το 2000 και λειτουργεί στο Μαρούσι Αττικής. Πιο αναλυτικά, αποτελεί στεγαστική δομή µακράς διαµονής (έως 36 μήνες) και απευθύνεται σε ενήλικες που πάσχουν από ψυχωσική συνδρομή, παρέχοντας υπηρεσίες ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης και επανένταξης στον κοινωνικό ιστό και την εργασία.

Στον Ξενώνα, σχεδιάζεται και υλοποιείται σε συνεργασία με τον κάθε ένοικο, Ατομικό Θεραπευτικό Πρόγραμμα που ανταποκρίνεται με ολιστικό τρόπο στις ικανότητες, στους στόχους και στις ανάγκες του.

Πιο συγκεκριμένα, παρέχεται ψυχιατρική παρακολούθηση από θεράπων ιατρό του Ξενώνα, χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής, απαρτιωμένη φροντίδα (ψυχοθεραπεία, αποκαταστασιακές παρεμβάσεις, υποστήριξη σε κοινωνικά προβλήματα), εναλλακτικές μορφές θεραπείας, επανασύνδεση και συνεργασία με το οικογενειακό περιβάλλον, δράσεις ενδυνάμωσης και αυτοοργάνωσης καθώς και δράσεις συνηγορίας και προάσπισης δικαιωμάτων ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας.

Ένας από τους ενοίκους του Ξενώνα είναι και ο Ζαβόλας Βαγγέλης ο οποίος είναι 40 ετών και διαμένει στη δομή από το έτος 2016. Πάσχει από σοβαρή ψυχική διαταραχή και η εμφάνιση της νόσου χρονολογείται από την ηλικία των 29 ετών. Στο ιστορικό του αναφέρονται πολλαπλές ακούσιες και εκούσιες νοσηλείες μεγάλης χρονικής διάρκειας στο Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου και στο ΨΝΑ «Δαφνί» καθώς και τέσσερις απόπειρες αυτοκτονίας, λόγω έντασης της συμπτωματογίας από πλημμελή λήψη φαρμακευτικής αγωγής και χρήση ναρκωτικών ουσιών.

Μετά την ολοκλήρωση της κάθε νοσηλείας επέστρεφε στην οικογένειά του, δίχως να λαμβάνει υποστήριξη από υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Οι συγκρουσιακές σχέσεις με τους γονείς του, οι ψυχοκοινωνικές και οικονομικές δυσκολίες που αντιμετώπιζε την περίοδο εκείνη και η παράλληλη χρήση ουσιών επιβάρυναν ακόμα περισσότερο την κατάσταση της υγείας του και υποβάθμιζαν την ποιότητα ζωής του. Ο ίδιος έχει βιώσει την περιθωριοποίηση και τον στιγματισμό από τον κοινωνικό περίγυρο.

Το έτος 2016 μεταφέρθηκε στον Ξενώνα, όπου εντάχθηκε και ξεκίνησε η θεραπευτική διαδικασία με τον κ. Ζαβόλα στηριζόμενη στις βασικές αρχές του μοντέλου Recovery. Πρωταρχικός στόχος υπήρξε η ανάπτυξη και η εγκαθίδρυση ισότιμης θεραπευτικής σχέσης μεταξύ του ενοίκου και του προσωπικού μέσα από ένα κλίμα ασφάλειας και εμπιστοσύνης και όχι μια τυπική σχέση εμπειρογνώμονα-ασθενή.

Ιδιαίτερη βάση δόθηκε στην ανάδειξη και επικέντρωση των δυνατών σημείων και των ικανοτήτων του ενοίκου, παρά στα ελλείμματα που προκαλεί η νόσος. Η ασθένεια αναγνωρίστηκε ως μια πλευρά της πολύπλευρης ταυτότητας του ατόμου και όχι ως η κυρίαρχη. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα ο ένοικος να αναγνωρίσει και να αποδεχτεί τους περιορισμούς που τίθενται από την ψυχική νόσο και όχι να δεχτεί την όλη κατάσταση ως αναπηρία.

Σε αυτό συνέβαλε σημαντικά η ανάληψη κοινωνικών ρόλων όπως ότι κατάφερε να δημιουργήσει φιλικές σχέσεις, να λάβει μέρος σε ομαδικές δραστηριότητες, να αποκτήσει ενδιαφέροντα αλλά και να διευθετήσει προηγούμενες υποθέσεις με υπηρεσίες που στο παρελθόν ήταν αδύνατο. Όλα αυτά τον έκαναν να αισθάνεται πιο δυνατός, ενίσχυσαν την αυτοεικόνα του και του έδωσαν κίνητρο να συνεχίσει την προσπάθειά του για αποκατάσταση και αλλαγή τρόπου ζωής.

Παράλληλα, καλλιεργήθηκε το ενδιαφέρον για την κατάσταση της υγείας του και μέσα από ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα ψυχοεκπαίδευσης σε συνεργασία με τον θεράποντα ιατρό και τα υπόλοιπα μέλη της Π.Θ.Ο. άρχισε να ενημερώνεται για τη νόσο αλλά και να εκπαιδεύεται στην αναγνώριση και διαχείριση της συμπτωματολογίας. Σημαντικό σημείο σε αυτό αποτέλεσε η παρότρυνση για διατήρηση ενεργής στάσης και εμπλοκής από τον ίδιο.

Ας επιχειρήσουμε να τροποποιήσουμε λίγο τη φετινή θεματική της Παγκόσμιας Ημέρας Ψυχικής Υγείας και ας μιλήσουμε για την «εργασία στην ψυχική υγεία». Σε αυτή την περίπτωση μιλάμε για τους ψυχικά ασθενείς, «τους τρελούς», τους ψυχικά πάσχοντες, τους σχιζοφρενείς, τους μανιοκαταθλιπτικούς, τους «επικίνδυνους». Τα ποσοστά ανεργίας στη συγκεκριμένη πληθυσμιακή ομάδα αγγίζουν το 90-95%. Μετά την επίτευξη της ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης όπως περιγράφηκε ανωτέρω, είδαμε ότι έλειπε κάτι ακόμα. Έλειπε η δυνατότητα και η ευκαιρία για εργασία. Όπερ και εγένετο οι ΚοιΣΠΕ.

ΟιΚοιΣΠΕ είναι μονάδες ψυχικής υγείας και ταυτόχρονα επιχειρήσεις. Απασχολούν λήπτες υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε διάφορες υπηρεσίες ενισχύοντας την επαγγελματική αποκατάσταση ατόμων με ψυχοκοινωνικές δυσκολίες και αφήνοντας παράλληλα ισχυρό κοινωνικό αποτύπωμα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα εργαζόμενου είναι αυτό του κ. Ζαβόλα που παρά το δύσκολο παρελθόν του, αυτή τη στιγμή εργάζεται στο συνεργείο καθαριότητας του ΚοιΣΠΕ «Ηλιοτρόπιο». Νιώθει ξανά ενεργός, παραγωγικός, έχει στόχους, όνειρα και ένα πρόγραμμα στη ζωή του.

Στο συνεργείο καθαρισμού του ΚοιΣΠΕ «Ηλιοτρόπιο» εργάζονται και άλλοι σαν αυτόν, διεκδικώντας το αυτονόητο. Όχι την ίση ευκαιρία στην εργασία, γιατί ξέρουν ότι αυτή δεν θα την έχουν. Διεκδικούν όμως να αλλάξουμε εμείς οι υπόλοιποι τον τρόπο που τους κοιτάμε και σκεφτόμαστε για αυτούς.

Η εύρεση αλλά και διατήρηση μιας θέσης εργασίας αποτελεί πολλές φορές από μόνη της θεραπευτικό παράγοντα. Οι ωφελούμενοι, από «ασθενείς» γίνονται πλέον ενεργοί πολίτες. Μέσω της επαγγελματικής αποκατάστασης επιτυγχάνεται κατά μεγάλο ποσοστό το όραμα του recovery, δηλαδή της πλήρους αποκατάστασης που δεν περιορίζεται μόνο σε μια φαρμακευτική αγωγή και μια ψυχοθεραπεία. Έτσι υπογραμμίζεται η θεραπευτική διάσταση ενός κοινωνικού παράγοντα, αυτού της εργασίας, που για χρόνια υποβαθμιζόταν.

Όταν κάποιος ωφελούμενος εργάζεται- και δει -σε αντικείμενο της επιλογής του- παρατηρούμε την αλλαγή που αρχίζει να υφίσταται. Αρχίζει να πιστεύει στον εαυτό του, αρχίζει να λάμπει το πρόσωπό του, να νιώθει ισότιμο μέλος της κοινωνίας, να έχει λιγότερο ανάγκη τους θεραπευτές του και να περνάει σε ένα καθεστώς αυτονομίας και ανεξαρτησίας.

Οι λήπτες υπηρεσιών ψυχικής υγείας αποτελούν μια εξαιρετικά βασανισμένη ομάδα συμπολιτών μας, έχουν παλέψει με δαίμονες που δεν μπορούμε να φανταστούμε. Ψάχνουν απεγνωσμένα την αποδοχή για να φύγουν από το περιθώριο που τους έχουμε βάλει ως «τρελούς» και ανήμπορους.

Όσο πιο πολλά χρόνια έχει να εργαστεί κάποιος τόσο μεγαλύτερη είναι η δίψα και το πάθος για το ξεκίνημα αυτό. Το θέμα είναι να μην εστιάσει κάποιος στο «κενό» που μπορεί να υπάρχει στο βιογραφικό αλλά στη φλόγα και την επιθυμία αυτού του ανθρώπου. Η εργασία αποτελεί το μέσο που επιτρέπει στους συμπολίτες μας να αποδείξουν ότι η θέληση και η επιθυμία για εργασία μπορεί να είναι το καλύτερο φάρμακο κατά του στίγματος και του αποκλεισμού.

Δίκην επιλόγου,

«Είχα πολύ καιρό να μπω σ’ ένα σπίτι. Τα τελευταία δέκα χρόνια ήμουν είτε σ’ ένα σπίτι μόνος μου, είτε σε νοσοκομείο.

Ζούσα στην επαρχία όπου και νοσηλεύτηκα εκεί για πρώτη φορά. Κατόπιν μεταφέρθηκα στο Ψ.Ν.Α. απ’ όπου και ήρθα στον ξενώνα. Εδώ ζω τον τελευταίο ενάμιση χρόνο κι έχω ανθρώπους γύρω μου. Έχει αλλάξει η διάθεσή μου. Ήμουν καχύποπτος. Δεν είχα υπομονή κι όρια. Δεν μπορούσα να υποστηρίξω την άποψή μου. Δεν είχα αυτοπεποίθηση. Δυσκολευόμουν να πιστέψω ότι κάποιος νοιάζεται για μένα χωρίς να περιμένει κάτι από εμένα.

Στον ξενώνα έμαθα να συνεργάζομαι με ξένους, για μένα, ανθρώπους. Ξεκίνησα να γυμνάζομαι, να κάνω μόνος μου εξόδους, να συμμετέχω σε εκδρομές, να παίρνω μέρος σε ομάδες υποστήριξης και ψυχαγωγίας. Εξοικειώθηκα με τους ρυθμούς της πόλης.

Με την βοήθεια του προσωπικού και την συμβίωσή μου με τους άλλους ενοίκους του ξενώνα, πιστεύω πλέον στον εαυτό μου και αισθάνομαι ότι υπάρχει πρόοδος. Επίσης, πολλές επιθυμίες μου πραγματοποιήθηκαν, όπως το να εργαστώ μετά από πολύ καιρό.

Ξεκίνησα να εργάζομαι στον ΚοιΣΠΕ «Ηλιοτρόπιο», σε συνεργείο καθαρισμού. Στην αρχή ήμουν ανασφαλής, ήμουν μεταξύ του «μπορώ» ή «δεν μπορώ» να εργαστώ. Στη συνέχεια όμως, μπόρεσα να οργανωθώ μέσα από την δουλειά μου. Πλέον, έχω στόχους, πρόγραμμα και φιλοδοξίες. Η δουλειά μού προσφέρει οικονομική βοήθεια, εμπιστοσύνη στον εαυτό μου και κοινωνικοποίηση με συναδέλφους. Η κούραση από την εργασία, με κάνει να απολαμβάνω καλύτερα τα απλά καθημερινά πράγματα, όπως τον ύπνο, το φαγητό, το ρεπό μου.

Οι σκέψεις μου για το κοντινό μέλλον αφορούν περισσότερες ημέρες εργασίας και τη δημιουργία σχέσης με μία σύντροφο».

* Ο Φώτης Βασιλόπουλος είναι κλινικός ψυχολόγος, επ. υπεύθυνος ΚοιΣΠΕ «Ηλιοτρόπιο»

** Ο Θανάσης Αραμπατζής είναι κοιν. λειτουργός, ξενώνας «Αριάδνη» ΕΠΑΨΥ