Τι οφείλουμε στον Jürgen Habermas; (1929-2026)

Σήμερα 18 Ιουνίου 2026 εάν ζούσε ο Jürgen Habermas (πέθανε στις 14 Μαρτίου 2026) θα γιόρταζε τα 97α γενέθλιά του. Στη γερμανική οικογενειακή παράδοση τα γενέθλια του ατόμου κατέχουν ιδιαίτερη τιμητική θέση. Σ’ αυτήν την οικογενειακή σύναξη τα άτομα αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους ως μέλη της συλλογικής οικογένειας. Και ο τιμώμενος λειτουργεί ως καταλύτης ταυτότητας. Αναστοχάζονται όλοι μαζί πώς «έγιναν αυτό που είναι» (Nietzsche). Από τις πολλές φορές που επισκέφθηκα την «οικία των Habermas» στο Starnberg βρέθηκα μαζί τους (ήταν και η σύζυγός του Ute στη συντροφιά) δύο φορές στα γενέθλιά του. Εχω καταγράψει στο ημερολόγιό μου τις ανθρώπινες επαφές και συναντήσεις με το ζεύγος Jürgen και Ute Habermas.

Με την ευκαιρία των γενεθλίων του Jürgen Habermas δεν θα εκθέσω ιμπρεσιονιστικές απόψεις μου για τις ανθρώπινες και βιωματικές επαφές μαζί του. Για να τιμήσω τη μνήμη του θα απαντήσω στο ερώτημα του τίτλου του άρθρου μου: Τι οφείλουμε στον Jürgen Habermas; Ας διευκρινιστεί εξαρχής ότι θα απαντήσει κανείς σε τρία επίπεδα: πρώτον, οι απαντήσεις θα είναι, όπως συνηθίζεται να λέμε, ταυτοτικές. Δηλαδή το κάθε άτομο που έχει διαβάσει το έργο του Jürgen Habermas θα απαντήσει με άξονα σε ποιο βαθμό ταυτίζεται στο πλαίσιο της ιδεολογικής συγκρότησής του με τις απόψεις του Habermas. Το δεύτερο επίπεδο είναι το λειτουργικό και το επονομαζόμενο κεφάλαιο της «εργαλειακής λογικής»: σε ποιο βαθμό η φιλοσοφία του Jürgen Habermas λειτουργεί ως εργαλείο ή μέσον (Medium) καθολικής λογικής και κοσμοθεωρίας. Ή εντάσσεται σε άλλου τύπου λογικές εξωεπιστημονικών συμφερόντων.

Στο τρίτο επίπεδο ανάγνωσης και υποδοχής της φιλοσοφίας του Jürgen Habermas τοποθετείται η ίδια η θεωρητικο-πολιτική καινοτομία της σκέψης του. Και αυτή δεν είναι άλλη από την παραδοχή ότι ο άνθρωπος, η ανθρωπότητα μπορεί να ζήσει και να επιβιώσει εάν και εφ’ όσον ο ίδιος ο άνθρωπος «κατασκευάζει» την πολιτική και επιστημονική μορφή ζωής του (Lebensform).

Αφού λοιπόν εξετάσουμε αυτά τα τρία μοντέλα υποδοχής της φιλοσοφίας του Habermas (δηλαδή το ταυτοτικό, το λειτουργικό και το κριτικό), αντιλαμβάνεται κανείς ότι στο ερώτημα «Τι οφείλουμε στον Jürgen Habermas;», οι απαντήσεις εξαρτώνται από το ποιοι είναι οι ομιλητές.

Η υποδοχή ή η δεξίωση (Rezeption) της φιλοσοφίας του Jürgen Habermas εκτείνεται σ’ αυτά τα τρία μοντέλα ανάγνωσης. Και αναφέρομαι στη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Η ελληνική επιστημονική κοινότητα όμως παρουσιάζει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον ή μάλλον μία παραδοξότητα: ο Jürgen Habermas ενώ τιμήθηκε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών ως επίτιμος διδάκτωρ (18 Οκτωβρίου 1993) η σκέψη του παραμένει «άγνωστη χώρα». Την επιστημολογική αυτή αντίφαση μπορούν να τη λύσουν οι επιστημονικές έρευνες του μέλλοντος.

Τελικά στο ερώτημα του τίτλου «Τι οφείλουμε στον Jürgen Habermas;» η απάντηση διατυπώνεται ως εξής: Ως άνθρωποι, ως ανθρωπότητα του οφείλουμε το φιλοσοφικό πρόγραμμά του, τη «θεωρία του επικοινωνιακώς πράττειν». Πώς μπορούμε μετά τον Σωκράτη να συνομιλούμε μεταξύ μας με επιχειρήματα και απόψεις εντελώς διαφορετικές και αντίθετες και τελικά να «κατασκευάζουμε» την ορθολογική κοινωνία. Ως Ευρωπαίοι πολίτες του οφείλουμε το «συνειδησιακό και ιδεολογικό σύμπαν» που σχεδίασε και το οποίο θα μας συνοδεύει σε ολόκληρη τη μελλοντική ιστορική πορεία της Ευρώπης κατά τον εικοστό πρώτο αιώνα. Είμαστε Ευρωπαίοι και η δύναμή μας είναι οι ιδέες μας, ο πολιτισμός μας, τα νοήματά μας και οι γλωσσικές πράξεις μας.

Ως Ελληνες όμως τα πράγματα εντάσσονται στην επιστημολογική αντίφαση που επισημαίνω και οπότε οι οφειλές προς τον μεγάλο φιλόσοφο και στοχαστή παραμένουν αδιευκρίνιστες. Ο Jürgen Habermas ως διανοούμενος με τις δημόσιες παρεμβάσεις του «στάθηκε δίπλα» στην Ελλάδα στις δύσκολες αποφάσεις που έπρεπε να λάβει η χώρα για να αποφύγει τη χρεοκοπία. Συνεργάστηκε με κορυφαίες προσωπικότητες της χώρας του, όπως π.χ. με τον πρώην καγκελάριο Helmut Schmidt και τον επιφανή λογοτέχνη Günter Grass, για να υπερασπιστούν όλοι μαζί την Ελλάδα ως αναπόσπαστο τμήμα της Ευρώπης.

Ως συμπέρασμα της ανάλυσής μας μπορεί να τονιστεί: στον Jürgen Habermas οφείλουμε τελικά τον εξανθρωπισμό του ανθρώπου, τον εξευρωπαϊσμό της Ευρώπης και τον εξελληνισμό της Ελλάδας. Ανθρωπος, Ευρώπη και Ελλάδα είναι ομόκεντροι κύκλοι που συγκροτούνται ως «πρώτη αρχή» του κόσμου.

*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας