Ο θυμός, το θυμικό και το θυμίαμα

Σκεφτείτε τις εικόνες των προσώπων –όχι των διαφημιστικών, όχι των τηλεοπτικών, αλλά των πραγματικών– που καταγράφονται στον εικαστικό απολογισμό της κάθε μέρας. Η δική μου δειγματοληψία, από τυχαίες καθημερινές διασταυρώσεις, απαρτίζεται κυρίως από πρόσωπα σε ποικίλες μυϊκές συσπάσεις δυσφορίας, που φανερώνουν έναν διαρκή ενδόμυχο θυμό. Προς όλους και όλα. Σαν ένα ύπουλο ρεύμα οργής να υφέρπει κάτω από το σαβουάρ βιβρ της κανονικότητας, χωρίς συγκεκριμένο στόχο ή αποδέκτη.

Σε μια συγκυρία όπου οι συλλογικότητες αποδυναμώνονται ή αυτοαναιρούνται, ο ιδιότυπος αυτός θυμός προσλαμβάνει μια άλλη διάσταση: δεν είναι ο θυμός του εργάτη προς τον εργοδότη-εκμεταλλευτή, του εκπεπτωκότος αστού προς τους μηχανισμούς που δυναστεύουν τη ζωή του, του ανίσχυρου απέναντι στον ισχυρό.

Είναι ένα ιδεατό μαχαίρι που ο καθένας κραδαίνει για να υπερασπίσει το άτομό του απέναντι σε έναν φαντασιακό κλοιό που ολοένα στενεύει γύρω του και θέτει ως προϋπόθεση της ευδαιμονίας του τη συντριβή των «άλλων».

Τροφοδοτείται έτσι, μεθοδικά, μια τεράστια δεξαμενή συλλογικής ματαίωσης και χαμένων ονείρων, στην οποία ψαρεύουν με τα –μικρά ή μεγάλα– καλάμια τους ποικίλοι επίδοξοι «σωτήρες» και «καθοδηγητές» που εγγυώνται μια αναίμακτη ευημερία, αρκεί να τους ακολουθήσουμε (στα μπαλκόνια, στις οθόνες, στην κάλπη).

Το βασικό καύσιμο, όμως, των σαγηνευτικών ρητορικών τους είναι όχι η βάσανος της κριτικής νόησης αλλά η ευκολία της θυμικής ταύτισης. Υπόσχονται ένα βολικό «happy end» σε μια ταινία που το σενάριό της είναι διαρκώς σε εξέλιξη, αποβλέποντας πιο πολύ στα δακρύβρεχτα χαρτομάντιλα συγκινημένων θεατών, παρά στην ενεργοποίηση των φαιών τους κυττάρων.

Είναι γεγονός ότι στην εποχή μας τα ερωτήματα σπανίζουν ενώ οι απαντήσεις αφθονούν. Απαντήσεις προκατασκευασμένες, που προβάλλονται αφειδώς μέσα από δημοφιλείς διαύλους επικοινωνίας-ενημέρωσης, φροντίζοντας επιμελώς ώστε να τηρούνται και να αναπαράγονται οι κυρίαρχοι γλωσσικοί κώδικες που εξασφαλίζουν τη μεγαλύτερη δυνατή συναισθηματική –και ουχί νοητική, Θεός φυλάξοι– εμπλοκή του μέσου δέκτη-καταναλωτή.

Θυμάμαι από παιδί το θυμιάτισμα της Κυριακής, όταν η γιαγιά μου έβαζε λιβάνι σ’ ένα καρβουνάκι και ξόρκιζε με τον καπνό του τα κακά του κόσμου τούτου κάτω από τα εικονίσματα, μια επαναλαμβανόμενη ιεροτελεστία στην ταπεινή μας μονοκατοικία του Ποδονίφτη.

Οι μονοκατοικίες δεν υπάρχουν πια, ελέω της αντιπαροχής, ενώ οι αγιογραφίες στο εικονοστάσι του μικροαστικού σαλονιού έχουν κι αυτές μετεξελιχθεί σε σύγχρονους «αγίους» της πολιτικής και της μιντιακής σφαίρας, που απαιτούν –και δικαιώνονται από– το δικό τους «θυμιάτισμα». Είναι αυτά τα σημερινά καπνογόνα που θολώνουν τα αισθητήρια και τον νου των σύγχρονων «πιστών».

Υπάρχει, άραγε, αντίδοτο; Στο ξεκίνημα μιας οιονεί προεκλογικής περιόδου, με απορία και θλίψη μου διαπιστώνω για άλλη μία φορά ότι στις προγραμματικές διακηρύξεις των πολιτικών κομμάτων, ακόμη και των επαιρόμενων ως «προοδευτικών», απουσιάζει μια μακρόπνοη, ολοκληρωμένη και επιστημονικά τεκμηριωμένη πρόταση για την Παιδεία. Οχι με την έννοια μιας απλής διευθέτησης δυσλειτουργιών, αλλά ενός ουσιαστικού, ολιστικού και ρηξικέλευθου στοχασμού πάνω στην ίδια τη διαδικασία της μάθησης, τον πυρήνα της εκπαιδευτικής πράξης, που στη χώρα μας έχει μείνει δεκαετίες πίσω.

Και όμως, είναι ο μόνος δρόμος για να διαμορφώσουμε μυαλά ικανά να (μας) αμφισβητήσουν. Μέχρι τότε, θα μείνουμε στον θυμό, στο θυμικό και στο θυμίαμα.

*Σκηνοθέτης, εκπαιδευτικός