Ενας περίπατος στο απαρτχάιντ

Κοντεύει μήνας από την επιστροφή μου από ένα ταξίδι στη Νότια Αφρική και συνεχίζω να δυσκολεύομαι να βάλω σε τάξη τις σκέψεις μου για τη χώρα και τους ανθρώπους της και κυρίως τη σύγχρονη ιστορία της. Προσπαθώ να ιεραρχήσω τα ερεθίσματα του ταξιδιού και διαπιστώνω ότι μου είναι αδύνατο να διαφοροποιήσω την πολιτική ιστορία από τη φύση και τα εθνικά πάρκα της. Κατέληξα στο συμπέρασμα ότι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο ήταν η επίσκεψη στο Μουσείο του Απαρτχάιντ στο Γιοχάνεσμπουργκ, που από την είσοδό του καθιστά τη φυλετική διάκριση βιωματική εμπειρία. Μόλις φτάσεις παίρνεις ένα εισιτήριο που σε κατατάσσει τυχαία ως «Λευκό» ή «Μη Λευκό» και μπαίνεις από διαφορετικές εισόδους, όπως συνέβαινε επί απαρτχάιντ. Οι πόρτες έχουν τουρνικέ· όταν μπεις δεν υπάρχει αλλαγή πορείας. Το πρώτο έκθεμα που σε υποδέχεται είναι 131 εκτελεσμένοι πολιτικοί κρατούμενοι από τις φυλακές της Πρετόρια – ένα μικρό μόνο ποσοστό των συνολικών θυμάτων του αγώνα.

Το Γιοχάνεσμπουργκ συγκεντρώνει σήμερα τον μεγαλύτερο ιδιωτικό πλούτο στην Αφρική, ενώ στο νοτιοδυτικό του τμήμα συνορεύει με το Soweto, μια φτωχή συνοικία 200 τετραγωνικών χιλιομέτρων με πάνω από 1,3 εκατομμύριο κατοίκους.

Η ιστορία του είναι άρρηκτα δεμένη με τις εξεγέρσεις κατά του απαρτχάιντ -με πρώτη εκείνη του 1976- και με την τελική ανατροπή του. Στην οδό Vilakazi κατοικούσαν ο Νέλσον Μαντέλα και ο επίσκοπος Ντέσμοντ Τούτου: ένας δρόμος μοναδικός στη Γη, αφού δύο κάτοικοί του έλαβαν το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης.

Η Νότια Αφρική εισήλθε στη μετα-απαρτχάιντ εποχή τον Απρίλιο του 1994 με ελεύθερες εκλογές και την ανάδειξη του Μαντέλα -φυλακισμένου επί 27 χρόνια- ως πρώτου δημοκρατικά εκλεγμένου προέδρου. Εκτοτε κατοχυρώθηκαν ίδια υπηκοότητα, δικαίωμα ψήφου και συνταγματικά δικαιώματα ανεξάρτητα από φυλή ή φύλο σε ένα από τα πλέον προοδευτικά Συντάγματα. Ωστόσο σκιές παραμένουν: μεγάλες οικονομικές ανισότητες, άνιση πρόσβαση στην εκπαίδευση, ανεργία και περιοδικές εκρήξεις ξενοφοβίας εναντίον μεταναστών από γειτονικές αφρικανικές χώρες.

Παρ’ όλα αυτά, η χώρα διεκδικεί αυτόνομο ρόλο στη διεθνή σκηνή. Συμμετέχει ενεργά στους G20 -εκπροσωπώντας μαζί με τη Σαουδική Αραβία την Αφρική και τη Μέση Ανατολή- και τον Δεκέμβριο του 2024 ανέλαβε την εξαμηνιαία προεδρία τους. Οι πολιτικές αυτές -μαζί με τις σχέσεις της Πρετόρια με Ρωσία και Κίνα και τις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις στην ιδιοκτησία γης- επέσυραν την οργή της κυβέρνησης Τραμπ, η οποία απείλησε με κυρώσεις. Παρ’ όλα αυτά η Ουάσινγκτον τελικά απέφυγε την ανοιχτή σύγκρουση, συνεκτιμώντας τόσο τις διεθνείς συνέπειες όσο και τις εσωτερικές ευαισθησίες της αμερικανικής κοινής γνώμης. Κορυφαία στιγμή αυτής της έκφρασης αυτονομίας ήταν η προσφυγή που κατέθεσε η Νότια Αφρική τον Δεκέμβριο του 2023 ενώπιον του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου εναντίον του Ισραήλ για παραβιάσεις της Σύμβασης για την Πρόληψη και Τιμωρία της Γενοκτονίας στη Γάζα – μια κίνηση που δείχνει χώρα ικανή να ορθώσει ανάστημα απέναντι στις μεγάλες δυνάμεις.

Αναλογιζόμενος αυτή την ιστορία, δύσκολα αποφεύγεις να κοιτάξεις προς την Ευρώπη. Οι χώρες που αποτελούν σήμερα την Ευρωπαϊκή Ενωση υπήρξαν οι αποικιοκρατικές δυνάμεις που διαμόρφωσαν τον κόσμο μέσα στον οποίο γεννήθηκε το απαρτχάιντ. Σήμερα η Ευρώπη αντιμετωπίζει τις δικές της αντιφάσεις: υποδέχεται ανθρώπους από πρώην αποικίες της με πολιτικές που συχνά αναπαράγουν λογικές διαχωρισμού και εξαίρεσης. Τα τουρνικέ στις πόρτες του Μουσείου του Απαρτχάιντ δεν είναι τόσο μακριά από τα συρματοπλέγματα στα σύνορα της «ενωμένης» Ευρώπης. Η ειλικρινής αντιμετώπιση της αποικιοκρατικής κληρονομιάς -και όχι μόνο η ρητορική καταδίκη της- παραμένει ανοιχτή υποχρέωση για μια ήπειρο που εξακολουθεί να διεκδικεί πρωτοκαθεδρία στον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

*Επίτιμος πρόεδρος του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων (ΙΔΙΣ) του Παντείου Πανεπιστημίου