Είναι δυνατόν πολιτεύματα που αποκαλούνται δημοκρατικά να εκλέγουν ηγέτες όπως ο πρόεδρος Τραμπ ή ο Νετανιάχου που προωθούν πολέμους, γενοκτονίες ή άλλους που λαμβάνουν αποφάσεις κατά των λαϊκών συμφερόντων ενώ από τις λαϊκές τάξεις εκλέγονται; Ενας, ο πρόεδρος, ο πρωθυπουργός, ή στην περίπτωση κυβερνήσεων συνεργασιών δύο πολιτικοί, αποφασίζουν για τα πάντα ερήμην των πάντων.
Πρόκειται για την αντιπροσωπευτική δημοκρατία που o Ζακ Ρουσό είχε επικρίνει πριν από δύο και πλέον αιώνες. Εγραφε χαρακτηριστικά ο Κορνήλιος Καστοριάδης: «Πριν από δύο αιώνες ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ, ασκώντας κριτική στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, έγραφε στο “Κοινωνικό Συμβόλαιο”, ότι “οι Αγγλοι πιστεύουν ότι είναι ελεύθεροι, αλλά στην πραγματικότητα είναι ελεύθεροι μία μόνο μέρα κάθε πέντε χρόνια”. Ομως ο Ρουσσώ έκανε λάθος διότι οι Αγγλοι δεν ήταν ελεύθεροι ούτε καν αυτή τη μία μέρα κάθε πέντε χρόνια, αφού οι υποψήφιοι επιλέγονται από την κορυφή του κομματισμού μηχανισμού…και το ζήτημα περιορίζεται, λίγο έως πολύ, στο να μπορούμε να επιλέξουμε μεταξύ ενός μελαχρινού και ενός ξανθού βουλευτού». Καλείται δηλαδή ο ψηφοφόρος να αποφασίσει εντός ορίων που έχουν διαμορφωθεί ερήμην του, αφού ακόμη και οι υποψήφιοι βουλευτές μεταξύ των οποίων καλούμεθα να επιλέξουμε «ελεύθερα» έχουν προεπιλεγεί. Δηλαδή επί δύο αιώνες το σύστημα εκλογής αντιπροσώπων δεν έχει αλλάξει ενώ κοσμογονικές αλλαγές έχουν συντελεστεί έκτοτε στην οικονομία, ιδιαίτερα στην τεχνολογία. Ηταν επόμενο η αντιπροσωπευτική δημοκρατία στις εξελισσόμενες συνθήκες οικονομίας και τεχνολογίας να επιδεινώνει διαρκώς τη σχέση λαού-εξουσίας, να οξύνει τις ανισότητες και να περιορίζει τις ελευθερίες.
Ο Πολ Κένεντι από το 1930 σημείωνε στο Economist πως «η μεγαλύτερη δυσκολία της γενιάς μας είναι ότι οι επιτυχίες μας στο οικονομικό επίπεδο ξεπερνούν την πρόοδο στο πολιτικό επίπεδο σε τέτοιο βαθμό, ώστε η οικονομία και η πολιτική δεν μπορούν πια να συμβαδίζουν…Οι εντάσεις μεταξύ των δύο αντιτιθέμενων εξελίξεων έχουν προκαλέσει διαδοχικά σοκ, κλυδωνισμούς και καταρρεύσεις στην κοινωνική ζωή των ανθρώπων». Η εκτόξευση της τεχνολογίας τα τελευταία χρόνια διεύρυνε το χάσμα πολιτικής και οικονομίας, με την οικονομία να κυριαρχεί επί της πολιτικής, με τον χρηματοπιστωτικό τομέα έναντι του παραγωγικού, και ενίσχυσε την κυριαρχία της εξουσίας. Μάλιστα επειδή η τεχνολογία έχει καταστήσει την ισχύ των κυβερνώντων ανεξέλεγκτη, όπως διαπιστώσαμε σε Γάζα, Βηρυτό, Ιράν, η εμπέδωση της δημοκρατίας έναντι της «αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας» γίνεται επιτακτική ώστε οι λαοί θα μπορούν να παρέμβουν ανασχετικά.
Υπήρξαν νησίδες δημοκρατίας; Ο Τόμας Τζέφερσον, τρίτος πρόεδρος των ΗΠΑ, πρότεινε να χωριστούν οι κομητείες σε συνοικίες, σε «στοιχειώδεις δημοκρατίες», στις οποίες ο ίδιος ο λαός, όχι μόνον οι αντιπρόσωποί του, θα μπορούσε να εκφράσει δημόσια την ελευθερία του. Αυτό δεν αποτελούσε πρωτοφανή ιδέα για την Αμερική: είχε εφαρμοστεί στο παρελθόν σε τοπικές συνελεύσεις των κωμοπόλεων μέσω των οποίων οι κάτοικοι είχαν άμεση, ενεργή συμμετοχή στην αυτοδιοίκηση. Η Χάνα Αρεντ σημείωνε ερμηνεύοντας τον Τζέφερσον: «Τα συνοικιακά συμβούλια προέκυψαν από ανθρώπους που απλώς ζούσαν στην ίδια γειτονιά και στη συνέχεια εξελίχτηκαν σε επαρχιακά και περιφερειακά συμβούλια…Τα συμβούλια λένε: Θέλουμε να συμμετέχουμε, θέλουμε να συζητάμε, θέλουμε να φθάσει η φωνή μας στο κοινό και τέλος θέλουμε να έχουμε τη δυνατότητα να καθορίζουμε την πολιτική πορεία της χώρας μας». Για να προσθέσει: «Ο χώρος πίσω από τα παραβάν που κλεινόμαστε για να ψηφίσουμε είναι μόνο για ένα άτομο, πολύ μικρός για να μας χωρέσει».
Είναι δυνατό να εφαρμοστούν όσα έλεγαν ο Τζέφερσον, η Αρεντ για άμεση δημοκρατία; Εως τώρα προβαλλόταν ως εμπόδιο η πληθυσμιακή πυκνότητα. Ομως η τεχνολογία δεν δίνει τη δυνατότητα μόνο για γενοκτονίες, για εκτίναξη της ανεργίας. Δίνει τη δυνατότητα να αποφασίζουμε όλοι για όλα. Η αναθεώρηση του Συντάγματος δεν θα πρέπει να περιοριστεί σε λεπτομέρειες εξωραΐζοντας τη διαδικασία, αλλά στην κατεύθυνση αξιοποίησης της τεχνολογίας ως μέσου πλήρους δημοκρατίας. Η τεχνολογία επιτρέπει τη ριζική ανατροπή λειτουργίας του πολιτεύματος με τη συμμετοχή όλων στη λήψη των αποφάσεων.
● Τ. αρχιμηχανικός ΟΣΕ, πολιτικός μηχανικός ΑΠΘ
