Ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Μνήμης για το Ολοκαύτωμα (27/01), η Ισραηλινή συγγραφέας, ποιήτρια και θεατρική σκηνοθέτις Μιχάλ Γκοβρίν βρέθηκε στην Αθήνα για σειρά ομιλιών, αλλά και για να ξαναδεί για μία ακόμη φορά την Ακρόπολη, όπως μας είπε η ίδια, που τόσο της λείπει κάθε φορά που επιστρέφει στη χώρα της.
Η ίδια μένει μόνιμα στην Ιερουσαλήμ, έχει βραβευτεί αλλά και διωχθεί από την ισραηλινή κυβέρνηση για τα έργα της. Το 2010, ανακηρύχθηκε από το Salon du Livre μία από τους 30 σημαντικότερους σύγχρονους συγγραφείς.
Τα βιβλία της («The name», «Snapshots», «Hold on to the Sun» κ.ά.) πρόκειται σύντομα να μεταφραστούν και στα ελληνικά.
Η ίδια, και επειδή η μητέρα της Ρεγγίνα επιβίωσε από το Αουσβιτς και το Μπέργκεν-Μπέλζεν, δουλεύει συνεχώς πάνω σε ζητήματα μνήμης και πανανθρώπινων αξιών, χωρίς να αποφεύγει την πολιτική τοποθέτηση – ούτε στα έργα ούτε στις ομιλίες ούτε στις συνεντεύξεις της.
⚫ Ελληνες και Εβραίοι. Δύο λαοί που ειδικά κατά τον Β’ Παγκόσμιο συνεργάστηκαν εναντίον των ναζί κατακτητών. Ενα σχόλιο για τότε, αλλά και για τις σημερινές σχέσεις μεταξύ μας.
Αισθάνομαι πως οι δύο λαοί έχουμε κοινή μοίρα και μεγάλη ιστορία. Είμαστε αρχαίοι λαοί, με μεγάλο ποσοστό διασποράς. Πολλές εβραϊκές λέξεις έχουν ελληνική ρίζα. Ακόμη και οι μεταξύ μας συγκρούσεις μάς έχουν φέρει κοντά. Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι έχουμε κοινές μνήμες πόνου.
Εχουμε αγωνιστεί για την ανεξαρτησία μας, έχουμε πολεμήσει και μας έχουν πολεμήσει καθώς υπερασπιζόμασταν πανανθρώπινα ιδεώδη.
Κι όμως, δεν γίναμε -ούτε εμείς ούτε εσείς- πολιτισμός του πόνου, αλλά των αξιών. Ο πόνος δεν είναι αξία. Το αγαπημένο μου έργο είναι οι Πέρσες του Αισχύλου. Η Ακρόπολή σας είναι το σύμβολο όλων αυτών.
Πάνω στον πολιτισμό σας, αν και η Ελλάδα ήταν και είναι μια τόσο μικρή χώρα, εδραιώθηκε ό,τι όμορφο έχει να επιδείξει η Δύση. Η δική μας ιστορία πάλι, είναι γεμάτη από περιστατικά ακραίας βίας και θανάτου.
Γνωρίζω τις ιστορίες και της Θεσσαλονίκης και της Κεφαλονιάς και αλλού που Ελληνες με αυτοθυσία έσωσαν κυριολεκτικά Εβραίους συμπολίτες τους από τις θηριωδίες των ναζί.
Γι’ αυτό και πιστεύω ότι θα έπρεπε να ενωθούμε σε κοινό αγώνα εναντίον κάθε μορφής ολοκληρωτισμού. Ξέρω ότι ζητάτε ακόμη τις αποζημιώσεις του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Και υποστηρίζω ένθερμα την όλη προσπάθεια. Αφού ο πόλεμος γίνεται για οικονομικά κίνητρα, ναι, όσοι τους κάνουν πρέπει να πληρώνουν.
⚫ Δεν συμφωνείτε, δηλαδή, με την «κοινοτοπία του κακού» της Αρεντ;
Οχι. Το κακό δεν είναι κοινότοπο. Ο Αϊχμαν μπορεί να ήταν ένα γρανάζι μιας φονικής μηχανής, αλλά ήξερε καλά τι έκανε. Ξέρω ανθρώπους που ακόμη κάνουν έρευνα για μέλη των ναζί που δεν δικάστηκαν ποτέ. Η μητέρα μου τούς περιφρονούσε. Εγώ τούς φοβάμαι.
Σήμερα, για μία ακόμη φορά στην Ιστορία, το κακό και η βία ανάγονται όχι μόνο σε αξίες αλλά και σε ιδεολογία. Οσοι τις ενστερνίζονται, ξέρουν τι κάνουν. Εχουν πλήρη συνείδηση.
Στην Ευρώπη, το ρεύμα αυτό δυναμώνει συνεχώς και ταυτόχρονα στη Μ. Ανατολή έχουμε το ISIS να θερίζει ψυχές. Δεν θα ξεχάσω πως όταν ήμουν στο Παρίσι, φοιτήτρια, με είχαν δει να διαβάζω στο μετρό ένα φυλλάδιο στα εβραϊκά και με έφτυσαν. Ή όταν ήμουν καλεσμένη ως συγγραφέας μαζί με συμπατριώτες μου λογοτέχνες, Αραβες έκαναν διαδήλωση εναντίον μας.
⚫ Πριν από λίγες μόλις μέρες στη Δανία ψηφίστηκε νόμος για κατάσχεση πολύτιμων αντικειμένων και χρημάτων από τους πρόσφυγες.
Και να φανταστείτε ότι η Ε.Ε. πήρε το Νόμπελ Ειρήνης πριν από κάποια χρόνια. Μην ξεχνάμε πως βιώνουμε έναν τρίτο παγκόσμιο πόλεμο, οικονομικό.
Ο τόσο σκληρός καπιταλισμός που κυριαρχεί πάνω μας έχει χαρακτηριστικά φασιστικά. Πλέον η προπαγάνδα δεν είναι ιδεολογική, αλλά γίνεται μέσω της κατανάλωσης. Γίνεται μέσω των smartphones.
Η διολίσθηση προς τον φασισμό γίνεται σιγά σιγά, χωρίς να το καταλαβαίνεις… Ξέρετε, η μητέρα μου κατόρθωσε, με άλλες εννέα γυναίκες, να επιζήσει από τα στρατόπεδα των Γερμανών ναζί, μόνο και μόνο επειδή δεν άφησε το πνεύμα της να ηττηθεί.
Μιλούσε ελάχιστα γι’ αυτά τα ζητήματα, ωστόσο αυτό που έλεγε ήταν πως επρόκειτο για ένα παιχνίδι δύναμης και ψυχικής αντοχής εκατέρωθεν. Ας το θυμόμαστε αυτό.
⚫ Ο Ισραηλινός ποιητής και ακτιβιστής Γιτζάκ Λαόρ κατηγορεί συγγραφείς όπως οι Νταβίντ Γκρόσµαν, Αµος Οζ και Α. Μπ. Γεοσούα πως τα φιλειρηνικά τους αισθήματα φτάνουν μέχρι τα σύνορα με την Παλαιστίνη.
Τον ξέρω προσωπικά τον Γιτζάκ. Η κυβέρνησή μας είναι σκληρή. Εγώ η ίδια έχω διωχθεί για βιβλίο μου που είχε Παλαιστινίους ως χαρακτήρες. Και αυτό όχι τώρα, πριν από 15 χρόνια!
Στο θέατρο όπου διδάσκω και δουλεύω ως σκηνοθέτις, έχω παιδιά από τη Ραμάλα και τη Δυτική Οχθη. Οπότε ξέρω από μέσα την κατάσταση. Ωστόσο, αν και ίσως δεν θα περίμενες να το ακούσεις αυτό από μια αριστερή καλλιτέχνιδα, θα πω πως ενώ στο Ισραήλ υπάρχει ειρηνευτικό κίνημα, στην Παλαιστίνη δεν υπάρχει κάτι αντίστοιχο.
Και από τις δύο πλευρές πρέπει να γίνουν κινήσεις για να αποσυμφορηθεί η άσχημη αυτή κατάσταση, αβίωτη ναι, για τους περισσότερους…
Τα τελευταία χρόνια με απασχολεί πολύ το θέμα της μνήμης και έχω φέρει σε επαφή δεκάδες επιστήμονες απ’ όλους τους κλάδους και καλλιτέχνες για να το ερευνήσουμε. Καταλήξαμε πως η μνήμη είναι υποκειμενική, αλλά και απολύτως απαραίτητη για την επιβίωσή μας. Ειδικά οι τραυματικές μνήμες δεν μπορούν να παρουσιάζονται ως «σλόγκαν».
Ο άλλος πρέπει να τις νιώσει, να τις αισθανθεί. Μόνο τότε η μνήμη, ακόμη και ως κατασκευή, παραμένει ζωντανή, αλλά και ενεργητική.
Πρέπει να θυμόμαστε, αλλά με υπευθυνότητα, αν θέλουμε να κάνουμε τον κόσμο καλύτερο.
