Δίκοπο μαχαίρι, η Τεχνητή Νοημοσύνη

Πώς επηρεάζει και θα επηρεάσει η Τεχνητή Νοημοσύνη τις ζωές μας, την εργασία μας; Ποια η συνδρομή της Τ.Ν. σε θέματα υγείας, όπως στη θεραπεία του καρκίνου επί παραδείγματι; Και, τέλος, ποιο το αποτύπωμα της Τ.Ν. στην ενημέρωση και την πολιτική; Για όλα αυτά τα θέματα συζητούμε με τον Ευάγγελο Κανούλα, καθηγητή Τεχνητής Νοημοσύνης στο Πανεπιστήμιο του Αμστερνταμ, που «επιστρέφει» στην Ελλάδα μέσω της συμμετοχής του στο Επιστημονικό Συμβούλιο του Ινστιτούτου Τσίπρα.

● Από το βιογραφικό σας, κύριε καθηγητά, δεν προκύπτει κάποια ενασχόληση με τα κοινά. Τι σας έκανε να συμμετάσχετε τώρα στο Επιστημονικό Συμβούλιο του Ινστιτούτου Τσίπρα;

Η ενασχόλησή μου με τα κοινά ξεκινά από μια απλή ανησυχία: βλέπω την τεχνολογία να αλλάζει τα πάντα – τη δουλειά, την εκπαίδευση, τη δημοκρατία. Αυτό δεν είναι κάτι καινούργιο· κάθε τεχνολογική επανάσταση έφερε ανατροπές. Η διαφορά σήμερα είναι ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη αγγίζει τον ίδιο τον μηχανισμό της γνώσης και της απόφασης. Δεν αλλάζει μόνο τα εργαλεία μας, αλλά το ποιος γνωρίζει, ποιος δημιουργεί και ποιος καθορίζει την αλήθεια. Κι αυτό την καθιστά μια βαθιά πολιτική υπόθεση, μια νέα μορφή εξουσίας που απαιτεί δημοκρατικό έλεγχο και κοινωνική κατεύθυνση. Πίστεψα λοιπόν ότι ήρθε η ώρα να συμμετάσχω πιο ενεργά – να φέρω την εμπειρία μου στη δημόσια συζήτηση και να βοηθήσω να χαραχτούν πολιτικές που απελευθερώνουν τη γνώση και ενισχύουν την κοινωνική ασφάλεια. Στην Αριστερά, και γενικότερα στην κοινωνία, βλέπουμε μια παθητικότητα απέναντι στην τεχνολογική αλλαγή. Χρειαζόμαστε ξανά τη συλλογική ικανότητα να σχεδιάζουμε και να καθοδηγούμε την πρόοδο – με όραμα, θεσμούς και επένδυση στη γνώση, ώστε η τεχνολογία να γίνει εργαλείο απελευθέρωσης.

● Για έναν καθηγητή Τεχνητής Νοημοσύνης τι είναι η AI; Λαϊκή εγκυκλοπαίδεια ή το τέλος της Ιστορίας;

Νομίζω τίποτα από τα δύο. Είναι μια νέα μορφή γνώσης, ένα σύστημα που μπορεί να μαθαίνει, να συσχετίζει και να δημιουργεί. Δεν είναι κάτι έξω από εμάς. Είναι η αντανάκλαση του τρόπου με τον οποίο συλλογικά παράγουμε και οργανώνουμε τη γνώση. Η διαφορά με τις προηγούμενες τεχνολογίες είναι ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αλλάζει μόνο τα εργαλεία μας, αλλάζει την ίδια τη διαδικασία της γνώσης, της δημιουργίας και της απόφασης. Γι’ αυτό και το ερώτημα δεν είναι αν η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι καλή ή κακή, αλλά ποιος την κατευθύνει και για ποιον σκοπό. Αν παραμείνει κλειστή, ιδιοκτησία λίγων, θα ενισχύσει τις ανισότητες και την εξάρτηση. Αν όμως επενδύσουμε στη βασική και ανεξάρτητη έρευνα, στα ανοιχτά δεδομένα και στη δημόσια πρόσβαση στη γνώση, τότε η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να είναι η επόμενη μεγάλη ευκαιρία της δημοκρατίας, ένα εργαλείο που δεν αντικαθιστά τον άνθρωπο, αλλά επεκτείνει τη φαντασία και τη συλλογική μας νοημοσύνη. Χρειαζόμαστε λοιπόν ένα νέο προοδευτικό σχέδιο που χρησιμοποιεί την Τεχνητή Νοημοσύνη για να ενισχύσει τη δημοκρατία και να μειώσει τις ανισότητες στην πρόσβαση στη γνώση και στην ευημερία.

● Την ίδια ώρα, πάντως, εργαζόμενοι ανησυχούν για το εργασιακό τους μέλλον. Δικαίως;

Οι ανησυχίες των εργαζομένων είναι απόλυτα δικαιολογημένες. Η τεχνολογική πρόοδος δεν είναι ουδέτερη. Μπορεί να κατευθυνθεί είτε προς την αντικατάσταση του ανθρώπου είτε προς την ενδυνάμωσή του. Το αν θα ζούμε σε κοινωνίες με παραγωγικότητα, αξιοπρέπεια και ελεύθερο χρόνο ή σε κοινωνίες με χαμηλούς μισθούς, υψηλή ανεργία και αυτοματισμό χωρίς προοπτική, είναι ζήτημα πολιτικών επιλογών, όχι τεχνικών περιορισμών. Χρειαζόμαστε θεσμούς και κίνητρα που συνδέουν την καινοτομία με την ποιότητα της εργασίας, επενδύσεις στη βασική έρευνα, στη δημόσια παιδεία, στη διά βίου μάθηση και ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο που ανταμείβει τη δημιουργία, τη γνώση και τη συμμετοχή. Ο στόχος δεν είναι να κρατήσουμε τη δουλειά όπως είναι, αλλά να την επανεφεύρουμε ως χώρο ελευθερίας και δημιουργίας, όπου η τεχνολογία απελευθερώνει τον άνθρωπο και η πρόοδος μοιράζεται δίκαια σε όλη την κοινωνία.

● Εχετε προσωπικά ασχοληθεί με την αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης στον πόλεμο κατά του καρκίνου. Πώς μπορεί να βοηθήσει;

Ναι, τα τελευταία χρόνια έχουμε δουλέψει πάνω στη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης για τη θεραπεία του καρκίνου, όχι μόνο ερευνητικά, αλλά ιδρύοντας μια καινοτόμα εταιρεία στον χώρο της ψηφιακής παθολογοανατομίας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αναλύσει τεράστιους όγκους βιοϊατρικών δεδομένων και να βοηθήσει τους γιατρούς να εντοπίζουν έγκαιρα μοτίβα που ο ανθρώπινος νους δύσκολα βλέπει. Συνεργαστήκαμε με τα μεγάλα νοσοκομεία της Ολλανδίας και, στην Ελλάδα, με εξαιρετικούς επιστήμονες της Παθολογικής Κλινικής του Λαϊκού Νοσοκομείου. Από την εμπειρία αυτή έγινε σαφές ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί πραγματικά να επιταχύνει την επιστήμη και να βελτιώσει ουσιαστικά την ποιότητα ζωής. Για να γίνει όμως αυτό σε ευρεία κλίμακα, χρειάζονται δημόσιες υποδομές δεδομένων, θεσμική διαφάνεια και σαφή πλαίσια συνεργασίας ανάμεσα σε έρευνα και επιχειρήσεις. Εξίσου κρίσιμες είναι οι υπολογιστικές υποδομές, τα σταθερά κανονιστικά πλαίσια και η στήριξη των νεοφυών εταιρειών ώστε να κινηθούν μέσα σε αυτά. Και, πάνω απ’ όλα, χρειάζονται δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις στην ανθρωποκεντρική καινοτομία.

● Επιστρέφοντας σε αμιγώς πολιτικό πλαίσιο, παίζει ρόλο η Τεχνητή Νοημοσύνη στον επηρεασμό των ψηφοφόρων, άρα και του εκλογικού αποτελέσματος; Και αν ναι, ποιες είναι οι άμυνες;

Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει ήδη αλλάξει τον τρόπο που ενημερωνόμαστε, και διαμορφώνουμε άποψη. Η στοχευμένη πολιτική διαφήμιση, τα συνθετικά βίντεο και η παραπληροφόρηση επηρεάζουν ψηφοφόρους. Το είδαμε στις πρόσφατες βουλευτικές εκλογές στην Ολλανδία με συνθετικές εικόνες στο διαδίκτυο. Στην Ευρώπη έχουν γίνει σημαντικά βήματα: έχουν θεσπιστεί κανόνες για τη διαφάνεια στη χρήση της Τ.Ν., για τη σήμανση πολιτικών διαφημίσεων και για τη λογοδοσία των ψηφιακών πλατφορμών. Υπάρχουν, δηλαδή, ήδη τα βασικά νομικά εργαλεία. Εκ του αποτελέσματος φαίνεται ότι τα νομικά πλαίσια δεν αρκούν. Η ουσία βρίσκεται αλλού: στην επένδυση στη βασική και ανεξάρτητη έρευνα, που θα γεννήσει ανοιχτά, αξιόπιστα και πολυφωνικά συστήματα γνώσης, στον κοινωνικό έλεγχο και στη σύγχρονη παιδεία κριτικής σκέψης, που θα επιτρέψει στους πολίτες να κατανοούν και να καθοδηγούν την τεχνολογία. Ετσι η Τ.Ν. μπορεί να κάνει την ενημέρωση πιο τεκμηριωμένη, να ενισχύσει τη συμμετοχή των πολιτών, να οργανώσει τη δημόσια διαβούλευση με νέους τρόπους.