Υπάρχουν κάποιες ιστορίες που, όσο και αν μοιάζουν βγαλμένες από εφιάλτη, δεν καταλαμβάνουν ποτέ τον χώρο που τους αναλογεί στη συλλογική μνήμη. Ιστορίες που παραμένουν στο περιθώριο. Μία από αυτές είναι η εξόντωση των Ρομά από το ναζιστικό καθεστώς, την οποία τιμάμε σήμερα, 2 Αυγούστου, Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος των Ρομά. Ενα έγκλημα που αποσιωπήθηκε τόσο από τους θύτες όσο και από την Ιστορία που γράφτηκε στη συνέχεια. Ενα έγκλημα που ακόμα και σήμερα αναφέρεται με τον εύγλωττο όρο «Αόρατο Ολοκαύτωμα».
Μέσα σε αυτό το σκοτάδι, το βιβλίο «Νεκρός Χορός» έρχεται να φωτίσει, μέσω της αφήγησης αλλά και των σκίτσων που την περιβάλλουν, μια άγνωστη αλλά εξαιρετικά αποκαλυπτική πτυχή, αυτήν των πυγμαχικών αγώνων που διοργανώνονταν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Η αφήγηση του «Νεκρού Χορού» ξεκινά από το ρινγκ, διασχίζει τα στρατόπεδα θανάτου και ακουμπά το νήμα της επιβίωσης, της αντίστασης αλλά και της ανθρώπινης φρίκης. Πρόκειται για την αληθινή ιστορία του Τζόναθαν Τρόλμαν, Ρομά, που υπήρξε πρωταθλητής πυγμαχίας στη Γερμανία του Μεσοπολέμου, αλλά του αφαιρέθηκε ο τίτλος εξαιτίας των φυλετικών νόμων των ναζί, ενώ τόλμησε να τους ειρωνευτεί μέσα στο ίδιο τους το ρινγκ. Με αφορμή την ιστορία του Τρόλμαν, ο συγγραφέας Μι Δέλτα και ο εικονογράφος Πότης Κεϊμαλής πραγματεύονται τους αγώνες πυγμαχίας που στήνονταν στα στρατόπεδα για να ψυχαγωγούνται οι βασανιστές, με τους κρατούμενους να παλεύουν όχι μόνο για τη ζωή τους, αλλά με το βάρος της γνώσης πως η νίκη τους σήμαινε τον θάνατο του αντιπάλου.
Ο συγγραφέας του «Νεκρού Χορού», Μι Δέλτα, μιλά στην «Εφ.Συν.» για τη μακρόχρονη έρευνά του, για την ανάγκη να σωθούν από τη λήθη τα θύματα αυτού του εγκλήματος, για την αθέατη πλευρά της βίας στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και για τον τρόπο που η λογοτεχνία μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, ειδικά όταν αυτή επιχειρείται να ξεχαστεί. Αλλωστε, για τον Πρίμο Λέβι, επιζώντα του Αουσβιτς, η μαρτυρία ισοδυναμεί με κατάθεση ενώπιον του δικαστηρίου της Ιστορίας και η καταγραφή είναι το εργαλείο της τεχνητής μνήμης.
● Tι ήταν αυτό που σε ώθησε να γράψεις για την εξόντωση των Ρομά και τους πυγμαχικούς αγώνες στα στρατόπεδα συγκέντρωσης; Είναι μια σχετικά άγνωστη πλευρά της Ιστορίας.
Η ενασχόληση με την κοινωνιολογική πλευρά του αθλητισμού είναι αυτό που με ωθεί πάντα να ψάχνω τέτοιες ιστορίες. Συγκεκριμένα για τους αγώνες πυγμαχίας στα στρατόπεδα συγκέντρωσης μου είχε κεντρίσει το ενδιαφέρον η ιστορία των πυγμάχων της Μακαμπί Θεσσαλονίκης και έτσι είχα αρχίσει να ψάχνω βιβλιογραφικά τι συνέβαινε με τους έγκλειστους πυγμάχους. Η ιστορία του Τζόναθαν Τρόλμαν ήταν πραγματικά ασύλληπτη, η ζωή του ήταν αυτό που λέμε κινηματογραφική. Αυτό, σε συνδυασμό με το «Αόρατο Ολοκαύτωμα» όπως έχει επικρατήσει να χαρακτηρίζεται το ολοκαύτωμα των Ρομά, με οδήγησε να φτιάξω μαζί με τον Πότη Κεϊμαλή, που έκανε τα εικαστικά, τον «Νεκρό Χορό».
● Γράφεις στη εισαγωγή ότι η ιστορία βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα και πως ο Τζόναθαν Τρόλμαν είναι υπαρκτό πρόσωπο, αλλά και ότι οι ιστορίες πυγμάχων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης είχαν πολλά κοινά. Η ιστορία είναι συνδυασμός γεγονότων ή αφορά εξ ολοκλήρου τι έζησε ο πρωταγωνιστής;
Στην εισαγωγή προσπάθησα να δώσω το γενικότερο ιστορικό πλαίσιο για να κατανοήσει ο αναγνώστης τις συνθήκες που επικρατούσαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης σε σχέση με την πυγμαχία. Προσπάθησα χρησιμοποιώντας ιστορικά στοιχεία να περάσουμε από το γενικό στο ειδικό. Η ιστορία αφορά αμιγώς τη ζωή του Τζόναθαν Τρόλμαν. Οπου χρησιμοποιούνται μυθιστορηματικά στοιχεία είναι για να εξυπηρετήσουν την αφήγηση, τα τεκμηριωμένα ιστορικά γεγονότα φυσικά δεν έχουν αλλοιωθεί στο ελάχιστο. Ο Τρόλμαν ήταν υπαρκτό πρόσωπο και μάλιστα πρωταθλητής πυγμάχος που του αφαιρέθηκε ο τίτλος με βάση τους φυλετικούς νόμους.
● Για να γραφτεί αυτό το βιβλίο έκανες δύο χρόνια έρευνα. Τι είναι αυτό που σου έμεινε περισσότερο;
Για να γραφτεί ο «Νεκρός Χορός» διάβασα περισσότερα από ογδόντα βιβλία σχετικά με τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και επισκέφθηκα μερικά για επιτόπια έρευνα. Αυτό που μου έμεινε σε συναισθηματικό επίπεδο είναι πολύ βαρύ ψυχικά. Θυμάμαι σαν τώρα ότι ήμασταν μια παρέα έξι ατόμων και είχαμε επισκεφθεί το Αουσβιτς και το Μπίρκεναου και μόλις τελειώσαμε είχαμε μείνει αποσβολωμένοι. Δεν μπορούσαμε να μιλήσουμε, ήμασταν έτοιμοι να καταρρεύσουμε με όσα είχαμε δει και όσα είχαμε μάθει. Θυμάμαι, ένα βράδυ ξύπνησα με φοβερούς εφιάλτες μέσα στη νύχτα. Οταν ασχολείσαι καθημερινά επί δύο χρόνια με κάτι τέτοιο, μοιραία μένει μέσα σου μια πληγή. Σε ιστορικό τώρα επίπεδο είναι πραγματικά τρομερό πόσο πολύ υποβαθμίστηκε το Ολοκαύτωμα των Ρομά. Ακόμη και σήμερα υπάρχουν διαφωνίες μεταξύ των ιστορικών για τον αριθμό των θυμάτων, διαφωνίες που έχουν απόκλιση ένα εκατομμύριο ανθρώπους. Τέλος, το έχω αναφέρει και στην εισαγωγή, δυστυχώς η κοινωνία τότε ήταν πολύ έτοιμη να δεχθεί το Ολοκαύτωμα των Ρομά, τους οποίους και θεωρούσε υποδεέστερους ως οντότητες. Οι ναζί βρήκαν πρόσφορο έδαφος και αυτό είναι το πιο τρομακτικό.
● Πώς δουλέψατε με τον εικονογράφο Πότη Κεϊμαλή για να αποδώσετε οπτικά τη φρίκη και τη δύναμη της ιστορίας;
Με τον Πότη είμαστε φίλοι εδώ και 25 χρόνια, είναι ένας πολύ ταλαντούχος εικαστικός και έχει ασχοληθεί και ο ίδιος με την πυγμαχία. Μάλιστα είχε ζωγραφίσει κάποιους πυγμαχικούς πίνακες στο παρελθόν. Εκτιμούσα πάντα το χέρι του και όταν αποφάσισα να του προτείνω τη συνεργασία ήμουν σίγουρος για το αποτέλεσμα. Του έδωσα να διαβάσει την ιστορία, του άρεσε και του άφησα πλήρη ελευθερία. Τα ολοσέλιδα σκίτσα του αλλά και το εξώφυλλο είναι γεμάτα συμβολισμούς. Μπορώ να πω πως το τελικό αποτέλεσμα μου άρεσε περισσότερο κι από ό,τι περίμενα. Επίσης θέλω να πω ένα «ευχαριστώ» και στις εκδόσεις Μικρός Ηρως που πίστεψαν στη δουλειά μας και εξέδωσαν το βιβλίο.
● Πως επέλεξες τα μαχητικά σπορ ως άξονα αφήγησης μιας ιστορίας για την επιβίωση και τη μνήμη; Τι συμβολίζουν οι αγώνες πυγμαχίας σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο;
Ο λόγος είναι διττός. Αρχικά η πράξη του Τζόναθαν Τρόλμαν να ανέβει στο ρινγκ και να ειρωνευτεί τους ναζί είναι μια πράξη θάρρους που αξίζει να μεταφερθεί και στις επόμενες γενιές. Τώρα θα πρέπει να σου πω πως η πυγμαχία τα χρόνια εκείνα ήταν το δεύτερο δημοφιλέστερο άθλημα μετά το ποδόσφαιρο. Οι ιστορίες πυγμάχων σε στρατόπεδα συγκέντρωσης είναι περισσότερες από εκατό, ωστόσο έχουμε πληροφορίες μόνο για είκοσι. Αποφάσισα λοιπόν πως είναι βοηθητικό και θεραπευτικό για τη μνήμη να αναδείξουμε την ιστορία ενός πυγμάχου που πυγμάχησε απέναντι σε πρωταθλητές των ναζί και έμεινε αλληλέγγυος προς τους συγκρατούμενούς του μέχρι την ύστατη στιγμή της ζωής του.
● Ο «Νεκρός Χορός» μιλά για ένα είδος βίας που φέρει ψυχολογικό, ηθικό και φυσικό βάρος. Με ποιον τρόπο κατάφερες να προσεγγίσεις την ψυχοσύνθεση των πυγμάχων που η επιβίωσή τους είχε τίμημα τη ζωή των άλλων;
Δεν ξέρω αν κατάφερα να προσεγγίσω την ψυχοσύνθεσή τους, ελπίζω να έφτασα έστω κοντά. Πραγματικά, είναι φοβερές οι ιστορίες πυγμάχων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Πολλές φορές οι αξιωματικοί των ναζί οργάνωναν πυγμαχικούς αγώνες για να διασκεδάσουν. Ετσι κάποιος κρατούμενους πυγμάχος μπορεί να πυγμαχούσε με κάποιον μεγαλόσωμο αντίπαλό του που όμως δεν είχε ιδέα από πυγμαχία. Στους αγώνες παίζονταν στοιχήματα και αυτό που ίσχυε πάντα ήταν πως ο ηττημένος, επειδή από τα χτυπήματα ήταν πλέον ανίκανος να εργαστεί, οδηγούνταν αμέσως στα κρεματόρια. Ο πυγμάχος δηλαδή ήξερε πως κερδίζοντας έσωζε τη ζωή του και ουσιαστικά έβαζε τέλος στη ζωή του αντιπάλου του.
Φαντάσου να ζεις αυτή τη φρίκη σε καθημερινή βάση και να τη ζεις εις διπλούν, ξέροντας πως πρέπει να κερδίσεις και ότι η νίκη σου οδηγεί τον αντίπαλο στον θάνατο. Στην εισαγωγή έχω χρησιμοποιήσει κάποια αποσπάσματα από το συγκλονιστικό βιβλίο του Πρίμο Λέβι «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος». Γράφει: «Τότε, για πρώτη φορά συνειδητοποιήσαμε ότι η γλώσσα μας δεν έχει τις λέξεις για να εκφράσει αυτή την ύβριν, την εκμηδένιση του ανθρώπου. Σαν προικισμένοι με την ενορατική ικανότητα των προφητών είδαμε την πραγματικότητα: είμαστε στον πάτο. Πιο κάτω δεν γίνεται να πάμε: δεν μπορούμε να σκεφτούμε αθλιότερη ύπαρξη από τη δική μας» (εκδ. Αγρα, μετάφραση: Χαρά Σαρλικιώτη). Νομίζω πως αυτό το απόσπασμα εξηγεί τα πάντα για όλη αυτή τη βία αλλά και το τι είναι ικανός να κάνει ο άνθρωπος στον άνθρωπο και δυστυχώς αυτό το βλέπουμε και στις μέρες μας με όσα συμβαίνουν στην Παλαιστίνη.
• Ο όρος «Αόρατο Ολοκαύτωμα» παραμένει ακόμη στο περιθώριο της ιστορικής μνήμης. Πιστεύεις ότι η λογοτεχνία μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο αποκατάστασης αυτής της λήθης;
Θεωρώ πως στην εποχή που ζούμε, η οποία είναι όσο δεν παίρνει σκληρή και αδυσώπητη καθώς σαρώνει τα πάντα η ιδιώτευση, είναι χρήσιμο και βοηθητικό κάθε τι που μπορεί να κινητοποιήσει το συναίσθημα και τη μνήμη. Ενα κείμενο, ένα τραγούδι, ένα ποίημα, μια ταινία. Πραγματικά οτιδήποτε σταθεί σαν ερέθισμα ώστε ένας άνθρωπος να ψάξει μετά παραπέρα και να μάθει τι είχε συμβεί σε μια ιστορική περίοδο είναι βοηθητικό. Δεν πιστεύω πως η τέχνη αντικαθιστά την πολιτική δράση, αλλά μπορούν να συμβαδίσουν χέρι χέρι. Αν κάποιος άνθρωπος λοιπόν με αφορμή τον «Νεκρό Χορό» ψάξει περαιτέρω για το Ολοκαύτωμα των Ρομά αλλά και γενικότερα για τις φρικαλεότητες των ναζί, τότε όχι απλά χαίρομαι αλλά θα νιώσω πως κάτι απειροελάχιστα πετύχαμε με αυτό το βιβλίο.
• Ποιο είναι το μεγαλύτερο ηθικό δίλημμα που αντιμετωπίζει ο πρωταγωνιστής του βιβλίου και πώς αντανακλά στο σήμερα;
Νομίζω πως το εξώφυλλο του Πότη συμπυκνώνει το δίλημμα που ζει ο πρωταγωνιστής. Ο Τρόλμαν κερδίζει τον τίτλο του πρωταθλητή πυγμαχίας στο ρινγκ και τον χάνει στα γραφεία των ναζί που του αφαιρούν τον τίτλο με μια γελοία δικαιολογία περί παράβασης των πυγμαχικών κανόνων, καθώς δεν μπορούν να επιτρέψουν σε έναν «Τσιγγάνο αλήτη» να είναι πρωταθλητής. Τότε ο πρωταγωνιστής έχει μπροστά του δύο δρόμους, είτε να σιωπήσει και να αποδεχθεί την τιμωρία του είτε να πράξει. Αποφασίζει το δεύτερο. Βάφει με λευκή κιμωλία το πρόσωπό του, φορά μια ξανθιά περούκα και ανεβαίνει και πάλι στο ρινγκ για να ειρωνευτεί την Αρια φυλή. Πρέπει να πράττουμε και όχι να σιωπούμε. Οπως συνέβη με την άνοδο της Χρυσής Αυγής και άλλων ναζιστικών μορφωμάτων, όπως συμβαίνει τώρα με την επιλογή της κυβέρνησης να ταυτιστεί με τα εγκλήματα των σιωνιστών κατά της Παλαιστίνης. Πρέπει να παίρνουμε θέση. Αλλιώς το σκοτάδι θα μας καταπιεί.
