«Η Αριστερά οφείλει να ανατρέψει τον σημερινό καταμερισμό εργασίας»

Υπάρχουν πάντα καλοί λόγοι για να συζητήσει κανείς μαζί του: γερή επιστημονική σκευή, κρυστάλλινος και εύληπτος λόγος, διεισδυτική ματιά, ευθύβολη κριτική και σκέψη που κινητοποιεί. Ετσι, η κυκλοφορία του καινούργιου του βιβλίου «Το Πολιτικό Κόμμα» και η συζήτηση που θα γίνει σήμερα στο πάρκο Ελευθερίας ήταν μια εξαιρετική αφορμή να συνομιλήσουμε με τον Κώστα Ελευθερίου, διδάσκοντα Πολιτικής και Ιστορικής Κοινωνιολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και συντονιστή Κύκλου Πολιτικής Ανάλυσης ΕΝΑ.

• Εν αναμονή των εσωκομματικών εξελίξεων στο ΚΙΝ.ΑΛΛ. αλλά και εν όψει του συνεδρίου του ΣΥΡΙΖΑ, πώς βλέπετε την εξέλιξη των κομμάτων και τις εσωτερικές τους διεργασίες; Σχετίζεται η εσωτερική οργάνωση ενός κόμματος με τον τρόπο που μπορεί να διεκδικήσει και να ασκήσει την εξουσία; Και πόσο πολύ όλα αυτά συγκινούν την κοινωνία;

Η σύνδεση εσωκομματικής δημοκρατίας και τρόπου άσκησης της εξουσίας συνιστά θεμελιακή λειτουργία των κομμάτων. Συνήθως, το εσωκομματικό γίγνεσθαι κατανοείται ως εσωτερική και περίκλειστη υπόθεση των κομμάτων, που δεν αφορά κανέναν εκτός του κομματικού βιότοπου. Θα έλεγα ότι θα έπρεπε να μας απασχολεί, καθώς, σε αντίθεση με ό,τι πιστεύεται, το εσωτερικό modus operandi επηρεάζει τυπικά και ουσιαστικά το πώς το κόμμα αλληλεπιδρά με την κοινωνία και επιχειρεί να επηρεάσει τη ζωή των μελών της.

Οι περιπτώσεις του ΣΥΡΙΖΑ και του ΚΙΝ.ΑΛΛ. είναι ενδεικτικές. Η άμεση εκλογή αρχηγού από μια άμορφη μάζα μελών και «φίλων» –έτσι όπως την εγκαινίασε το ΠΑΣΟΚ το 2004–, παρότι φαινομενικά δείχνει δημοκρατική, στην πραγματικότητα περιορίζει τη συλλογική λειτουργία των κομμάτων σε μία μόνο διαδικασία (την εκλογή αρχηγού), δημιουργώντας υδροκεφαλικές κομματικές οργανώσεις περιορισμένης –έως ανύπαρκτης– γείωσης στην κοινωνία.

• Ακούγεται συχνά ότι τα κόμματα είναι «παλιά υλικά» σε έναν εντελώς καινούργιο κόσμο – ότι θα πρέπει να τα επανεφεύρουμε ή, ίσως, και να τα καταργήσουμε. Στην ελληνική πολιτική σκηνή βλέπουμε κόμματα που όλο και λιγότερο παράγουν ιδεολογία και ανταγωνίζονται στο πεδίο της διαχείρισης και μάλιστα από έξωθεν υπαγορευμένα πλαίσια. Εχουν και, αν ναι, ποιο είναι το παρόν και το μέλλον τους;

Τα πολιτικά κόμματα είναι δρώντα της νεωτερικότητας, όντας συνυφασμένα κυρίως με τη δημοκρατική πολιτική. Ιδίως για την εργατική τάξη και την Αριστερά το εργατικό κόμμα ήταν το εργαλείο για να θεραπεύσουν την άνιση πρόσβασή τους στους πόρους του πολιτικού ανταγωνισμού.

Τα κόμματα, λόγω της αναπόφευκτης δημοσιότητας που δεξιώνονται, βρίσκονται υπό διαρκή κρίση, τόσο με την έννοια του ελέγχου τους από την κοινή γνώμη όσο και με την έννοια της παρακμής ή της αδυναμίας τους να επικοινωνήσουν με ένα δεδομένο κοινωνικό περιβάλλον. Αυτό που βλέπουμε σήμερα το έχουμε ξαναδεί σε πολλαπλές εκδοχές και παλιότερα. Τα κόμματα θα συνεχίσουν να υπάρχουν όσο εξακολουθούν να υφίστανται οι υλικές συνθήκες και οι κοινωνικές σχέσεις που διασφάλισαν τη μακροημέρευσή τους. Το θέμα είναι πώς θα έχουμε κόμματα που θα ανταποκρίνονται στις επίκαιρες ανάγκες των σύγχρονων κοινωνιών.

• Πέραν της πολυθρύλητης μεσαίας τάξης, το άλλο ιερό δισκοπότηρο για τα κόμματα είναι η νεανική ψήφος. Εκτός από νεαρούς ψηφοφόρους, τα κόμματα στην Ελλάδα θέλουν και νέους στις δομές τους; Και οι νέοι ενδιαφέρονται να ενταχθούν;

Τα κόμματα παραδοσιακά συγκροτούσαν νεολαίες, που λειτουργούσαν ως δομές στρατολόγησης των νέων. Σήμερα είναι σαφές ότι αντιπολιτικά συναισθήματα και στάσεις κυριαρχούν στις νεότερες ηλικίες (και όχι χωρίς σοβαρό λόγο). Για πολλούς νέους τα κόμματα είναι γερασμένες και δυσκίνητες δομές, η πολιτική ένα «βρόμικο» παιχνίδι, η δημοκρατική συμμετοχή άνευ ουσίας και αποτελέσματος. Εάν επιθυμούν τα κόμματα να προσελκύσουν εκ νέου νεανική υποστήριξη, την οποία άλλωστε έχουν ανάγκη, πρέπει να δώσουν κίνητρα πολιτικής συμμετοχής, βάσει των οποίων η τελευταία θα προσλαμβάνεται από τους νέους ως έχουσα νόημα και αποτέλεσμα.

• Εχετε επιχειρηματολογήσει γιατί η Αριστερά χρειάζεται «ένα σύγχρονο κόμμα μαζών, μαζικό και γειωμένο στην κοινωνία». Βλέπετε να συγκροτείται κάτι τέτοιο; Και τι θα έπρεπε να γίνει σε μια τέτοια κατεύθυνση;

Το κόμμα μαζών ήταν πολιτικό εργαλείο της Αριστεράς έναν αιώνα πριν, κυρίως διότι διά μέσου της μαζικότητας δινόταν φωνή και χώρος συμμετοχής στους εργάτες, οι οποίοι έως τότε ήταν αποκλεισμένοι από την πολιτική, κοινωνική και πολιτισμική ζωή.

Σήμερα βιώνουμε νέους κοινωνικούς αποκλεισμούς, όχι μόνο στη βάση της ταξικής θέσης, αλλά και της φυλής, της εθνικότητας, του φύλου, του σεξουαλικού προσανατολισμού κ.ο.κ. Ενα σύγχρονο κόμμα μαζών, αξιοποιώντας τις υλικότητες της σύγχρονης εποχής στον πραγματικό και στον ψηφιακό κόσμο, οφείλει να λάβει υπόψη τον σημερινό καταμερισμό εργασίας, με στόχο να τον αμφισβητήσει και να τον ανατρέψει. Αυτό σημαίνει κυρίως επανάκαμψη της μαζικής πολιτικής των συλλογικοτήτων, διασύνδεση της κομματικής και κινηματικής δράσης, σχηματισμό χώρων συμμετοχής και κινητοποίησης, καλλιέργεια και ανάπτυξη της συλλογικής δημιουργικότητας και φαντασίας.

• Οι επόμενες εκλογές, όποτε κι αν γίνουν, θα είναι με απλή αναλογική. Τι σημαίνει αυτό για τα κόμματα ως θεσμούς; Κι αν δεν αποδειχθεί θνησιγενές το σύστημα, μπορεί να είναι ένα παράθυρο ευκαιρίας;

Τα εκλογικά συστήματα είναι αποτυπώσεις κοινωνικών και πολιτικών συσχετισμών και της πολιτικής κουλτούρας μιας δοσμένης χώρας. Για παράδειγμα, στην Ολλανδία, όπου μέχρι πρότινος επικρατούσε μια συναινετική πολιτική κουλτούρα, που συνείχε μια κάθετα τμηματοποιημένη κοινωνία στη βάση της τάξης και της θρησκείας, η αναλογική αναδύεται ως ένα «φυσικό» εκλογικό σύστημα.

Στην Ελλάδα, το εκλογικό σύστημα ήταν συνήθως εργαλείο χειραγώγησης της ψήφου στα χέρια των πολιτικών ελίτ· στην Γ’ Ελληνική Δημοκρατία επικράτησε μια λογική που συνδύαζε την επίτευξη κυβερνητικής σταθερότητας και την ευρύτερη δυνατή εκπροσώπηση με ένα σχετικά χαμηλό εκλογικό μέτρο. Η περίοδος της κρίσης άλλαξε πολλά και στη θέση του δικομματικού καθεστώτος έφερε έναν σχετικά ανθεκτικό πολυκομματισμό. Η άποψη ότι η αναλογική είναι εγγενώς δημοκρατικότερη σε σχέση με τα άλλα συστήματα είναι προβληματική, και σίγουρα αναλογική με κατώφλι δεν είναι «απλή» αναλογική. Τα εκλογικά συστήματα από μόνα τους δεν φέρνουν αλλαγές, αντίθετα τις επικυρώνουν ή τις αποτρέπουν.

• Ο στόχος της Δεξιάς είναι να επιβεβαιώσει το σύστημα του «ενάμισι κόμματος» στις κάλπες στο πλαίσιο ενός συναινετικού νέου τύπου δικομματισμού. Ο ΣΥΡΙΖΑ εκτιμάτε ότι έχει αποκρυσταλλώσει επαρκώς τι κόμμα είναι, από ποιους και για ποιους; Πώς βλέπετε τη φυσιογνωμία αλλά και τη στρατηγική του;

Ο ΣΥΡΙΖΑ ήταν το βασικό προϊόν της μεγάλης κρίσης, προέκυψε ως βασική επιλογή του αντιμνημονιακού μπλοκ για πολιτική εκπροσώπηση και μέσα σε ένα πολύ βραχύ χρονικό διάστημα του ανατέθηκε ένας ρόλος που ξεπερνούσε τις πολιτικές και οργανωτικές του προδιαγραφές. Οι εμφανέστατες αντιφάσεις και το δίλημμα προσανατολισμού του ΣΥΡΙΖΑ είναι αναγκαίο να ιδωθούν από μια τέτοια σκοπιά.

Ο ΣΥΡΙΖΑ πρέπει να αποφύγει δύο παγίδες: την παγίδα του «κυβερνητισμού», όπου ξαφνικά ο ίδιος αυτο-λογίζεται ως ένα «αυτοφυές» κυβερνητικό κόμμα, με τις όποιες καταβολές του να εξακοντίζονται σε ένα μακρινό παρελθόν «πολιτικής ανωριμότητας». Και φυσικά την παγίδα της «αναπόλησης», όπου αυτές οι καταβολές και οι πραγματικότητες του κόμματος του 5% ορίζονται σαν μια αιώνια επιστροφή σε μια πολιτική «Αρκαδία», από την οποία το κόμμα ενοχικά απομακρύνθηκε και στο πυρ της οποίας θα αναγεννηθεί. Αυτή η διαμάχη γραμμικού και κυκλικού χρόνου μάλλον συσκοτίζει τα πράγματα. Ο ΣΥΡΙΖΑ πρέπει να αντιληφθεί ότι έχει ευθύνη απέναντι στην κοινωνία και τη βάση του, η οποία είναι κατ’ αρχήν ευθύνη προώθησης κοινωνικών και πολιτικών μετασχηματισμών, βραχυπρόθεσμα και μεσο-μακροπρόθεσμα υλοποιήσιμων.

Παρουσίαση απόψε στο πάρκο Ελευθερίας

Mε αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου «Το Πολιτικό Κόμμα» του Κώστα Ελευθερίου (εκδόσεις ΕΝΑ, σειρά «Βασικές έννοιες»), το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ διοργανώνει, σήμερα στις 18.00, συζήτηση με θέμα «Πολιτικά Κόμματα και Δημοκρατία» στον αύλειο χώρο του Μουσείου Αντιδικτατορικής Δημοκρατικής Αντίστασης (πρώην ΕΑΤ-ΕΣΑ) στο πάρκο Ελευθερίας.

Συμμετέχουν οι: Γιάννης Τσίρμπας, επίκουρος καθηγητής, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης, ΕΚΠΑ,

Σωτήρης Ριζάς, διευθυντής Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Νεωτέρου Ελληνισμού, Ακαδημία Αθηνών, Μανίνα Κακεπάκη, κύρια ερευνήτρια, Ινστιτούτο Πολιτικών Ερευνών, ΕΚΚΕ. Συντονίζει ο Χρύσανθος Τάσσης, επίκουρος καθηγητής, Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής, ΔΠΘ.