Το νέο γεωπολιτικό τοπίο που αναδύεται εκρηκτικά στη Μέση Ανατολή προκαλεί έντονη ανησυχία στην Αθήνα, καθώς οι σταθερές που είχαν διαμορφωθεί τα τελευταία χρόνια η μία μετά την άλλη καταρρέουν. Το κρίσιμο ερώτημα είναι η έκταση και η διάρκεια της ανάφλεξης. Υπάρχει, όμως, άλλο ένα κρίσιμο ζήτημα για την ελληνική διπλωματία: η πορεία της προσέγγισης με την Τουρκία, εάν θα διατηρηθεί τρόπον τινά σαν ασφαλής διάδρομος σε διακεκαυμένη ζώνη ή θα μπει στη δίνη του Μεσανατολικού.
Η έναρξη του πολιτικού διαλόγου Ελλάδας-Τουρκίας και το άνοιγμα της αποκαλούμενης θετικής ατζέντας, με τις συναντήσεις Παπαδοπούλου-Ακτσαπάρ-Φραγκογιάννη στην Αθήνα, κατέληξαν σε μια κοινή δήλωση επιβεβαίωσης των καλών προθέσεων εκατέρωθεν. Υπό το πρίσμα των εξελίξεων στη Μ. Ανατολή το αποτέλεσμα μπορεί να εκληφθεί και ως θετικό από την Αθήνα. Ωστόσο, στο νέο γεωπολιτικό παιχνίδι που έχει ανοίξει στην περιοχή, Ελλάδα και Τουρκία βρίσκονται απέναντι και παρ’ ότι ο υπουργός Εξωτερικών Γ. Γεραπετρίτης σημειώνει σε κάθε ευκαιρία πως η ελληνική εξωτερική πολιτική δεν ετεροκαθορίζεται, η πρόσφατη εμπειρία δεν επιτρέπει ανάλογη εκτίμηση για την τουρκική πολιτική.
Η ρητορική του προέδρου της Τουρκίας Τ. Ερντογάν κατά της Δύσης και του Ισραήλ επανήλθε σε ακραίους τόνους, υψηλότερους από εκείνους που είχε χρησιμοποιήσει κατά των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ στην έναρξη του Ουκρανικού. Για την ώρα η Ε.Ε. είναι έξω από το στόχαστρο της τουρκικής ηγεσίας, όμως θεωρείται θέμα χρόνου να συμπεριληφθεί στα φραστικά πυρά της Αγκυρας.
Εκ πρώτης φάνηκε παράδοξο στις Βρυξέλλες ότι η Τουρκία βγήκε τόσο επιθετικά κατά του Ισραήλ, αποφεύγοντας να καταδικάσει την επίθεση της Χαμάς. Στη συνέχεια, η τουρκική Βουλή προχώρησε στην ανανέωση των αποφάσεων για την παρουσία του τουρκικού στρατού στη Συρία και στο Ιράκ, ενώ ο Τ. Ερντογάν έβαλε κατά των ΗΠΑ για την αρμάδα στην Αν. Μεσόγειο. Αξιωματούχοι του υπουργείου Εξωτερικών έκαναν λόγο για εμπαιγμό από την Ουάσινγκτον για τον ρόλο των αεροπλανοφόρων. Η πολεμική εναντίον του Ισραήλ κορυφώθηκε μετά το μακελειό στο Al Ahri στη Γάζα. Στο διπλωματικό παρασκήνιο οι κινήσεις της Αγκυρας προκαλούν έντονη ανησυχία στην Ουάσινγκτον για τη συνέχεια.
Οι κινήσεις
Οσο και αν επιμένουν ο Τ. Ερντογάν και οι εξ απορρήτων συνεργάτες του, ο Χ. Φιντάν και ο επικεφαλής της ΜΙΤ Ι. Καλίν, να εξωραΐσουν τον ρόλο της Τουρκίας ως «μέρος της λύσης», οι κινήσεις στο εσωτερικό όσο και στο διεθνές πεδίο τείνουν να καταστήσουν την Τουρκία «μέρος του προβλήματος» λόγω των σχέσεων με Χαμάς και Χεζμπολάχ. Οπως σημειώνουν διπλωματικές πηγές, το κλείσιμο της πρεσβείας και του προξενείου του Ισραήλ, όπως και του αμερικανικού προξενείου στα Αδανα, είναι ένα πρώτο πολιτικό μήνυμα από τις δύο χώρες προς την τουρκική ηγεσία.
Υπ’ αυτές τις συνθήκες όλες οι εκκρεμότητες των ΗΠΑ και του Ισραήλ με την Τουρκία μετατίθενται για ευθετότερο χρόνο, υπό την προϋπόθεση πως οι σχέσεις τους δεν θα διαταραχθούν περαιτέρω. Κατ’ επέκταση η επανεκκίνηση των ελληνοτουρκικών σχέσεων, που είναι τμήμα της ευρύτερης σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο, στην καλύτερη περίπτωση θα κινείται στις ράγες μέχρι τις 7 Δεκεμβρίου 2023 για το Συμβούλιο Συνεργασίας στη Θεσσαλονίκη. Το καλό σενάριο για τη συνέχεια είναι το momentum να γίνει σημειωτόν και το χειρότερο να οπισθοδρομήσουν.
Σε δύσκολη καμπή βρίσκονται εκ νέου οι σχέσεις της Τουρκίας και με την Αίγυπτο. Ο Χ. Φιντάν στην πρόσφατη επίσκεψή του στο Κάιρο διέκρινε, όπως είπε, σύγκλιση απόψεων. Παράλληλα όμως η Αγκυρα επιχειρούσε να παρακάμψει την Αίγυπτο και τον Αραβικό Σύνδεσμο, μεταφέροντας το Παλαιστινιακό στην Ισλαμική Διάσκεψη, όπου συμμετέχει και το Ιράν, μεγεθύνοντας το πρόβλημα για την κυβέρνηση Σίσι. Αιγυπτιακές πηγές έκαναν λόγο για διπλωματικές σαΐτες της Τουρκίας, που μένει να φανεί εάν θα έχουν κάποιο αποτέλεσμα.
Η ρελάνς του Καΐρου με τη σημερινή πολυμερή διάσκεψη, στην οποία έχουν προσκληθεί και ευρωπαϊκές χώρες, θα φωτίσει ώς έναν βαθμό τις ισορροπίες που επιδιώκει κάθε πλευρά και τις αντανακλάσεις στη διεθνή σκηνή. Οι Συμφωνίες του Αβραάμ που προώθησε η αμερικανική διπλωματία επί Πομπέο και η διεύρυνση από την κυβέρνηση Μπάιντεν είναι στον αέρα. Το άμεσο ζήτημα για την αμερικανική διπλωματία είναι να διατηρηθούν έστω οι δίαυλοι επικοινωνίας του αραβικού κόσμου με το Ισραήλ.
Οι άμαχοι
Ο ρόλος της Ελλάδας εκ των πραγμάτων είναι περιορισμένος σε αυτή τη φάση της κρίσης. Ο Κ. Μητσοτάκης θα παρουσιάσει στο Κάιρο τις πέντε θέσεις της ελληνικής διπλωματίας που είχε καταθέσει ο Γ. Γεραπετρίτης στη σύνοδο Ε.Ε. – Κόλπου. Η Αθήνα τονίζει το δικαίωμα αυτοάμυνας του Ισραήλ, σημειώνοντας όμως με ανησυχία τον κίνδυνο ανθρωπιστικής καταστροφής στη Γάζα. Παράλληλα, είναι στο πλευρό της Αιγύπτου στο θέμα των εγκλωβισμένων της Γάζας, ενώ η Ε.Ε. διά του Σ. Μισέλ καλεί σε άνοιγμα του περάσματος Ράφα και για τους Παλαιστινίους.
Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών καταδίκασε την ισραηλινή επίθεση στον ναό του Αγίου Πορφυρίου στη Γάζα, σημειώνοντας ότι «η προστασία των αμάχων και η ασφάλεια των τόπων λατρείας και των θρησκευτικών ιδρυμάτων θα πρέπει να διασφαλίζονται και να γίνονται σεβαστές από κάθε πλευρά». Η Ελλάδα έχει εύλογο ενδιαφέρον για την προστασία του Πατριαρχείου των Ιεροσολύμων και τις κοινότητες Ορθοδόξων στο Ισραήλ και στη Γάζα, όπου οι πολίτες με ελληνική υπηκοότητα είναι μεν λίγοι, εν τούτοις το έργο τους αναγνωρίζεται από όλες τις πλευρές.
Το θέμα της προστασίας των αμάχων θα απασχολήσει τη διάσκεψη του Καΐρου, δεδομένου ότι όλες οι αραβικές χώρες έχουν εγκλωβισμένους πολίτες (διπλής υπηκοότητας), όπως επίσης οι ΗΠΑ (περίπου 500), η Γερμανία και η Νορβηγία (άλλους τόσους) και η Τουρκία (περίπου 700).
