Η πολιτική συμπεριφορά των νέων σε μια Ευρώπη που αλλάζει

H ανησυχητική άνοδος της ακροδεξιάς στην Ευρώπη δεν μπορεί να τροφοδοτείται μόνο από μια ηλικιακή ομάδα, καθώς προέρχεται από ψηφοφόρους ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης και έχει βαθιές πολιτικές και οικονομικές αιτίες. Ωστόσο, στη δημόσια συζήτηση για τους λόγους αυτής της πολιτικής στροφής επανέρχεται συχνά το ερώτημα για την εκλογική στάση της νεολαίας. 

Προς τα πού όμως κλίνουν οι νέοι; Στην Ελλάδα η δυσαρέσκεια των πολιτών έως 35 ετών στη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών και στο κομματικό σύστημα, που αποτυπώνεται σε σχετικές έρευνες, δεν συνεπάγεται μετατόπιση προς συντηρητικές δυνάμεις αλλά συνοδεύεται με αιτήματα για πολιτική ανανέωση. 

Το γεγονός ότι η νέα γενιά στη χώρα μας δεν συντηρητικοποιείται προκύπτει από τα αποτελέσματα των τελευταίων εθνικών και ευρωπαϊκών εκλογικών αναμετρήσεων. Το δεξιό κόμμα κατέγραψε χαμηλότερα ποσοστά μεταξύ των νεότερων ψηφοφόρων (28-29%) σε σύγκριση με το συνολικό ποσοστό της, με τους νέους ψηφοφόρους του ΣΥΡΙΖΑ να έρχονται δεύτεροι με περίπου 20% και το ΠΑΣΟΚ με 10%. Το ΚΚΕ (10%) και το Μέρα25 (περίπου 6%) αύξησαν σημαντικά τα ποσοστά τους μεταξύ των ερωτηθέντων ηλικίας 17-34 ετών. 

Στις ευρωεκλογές του 2024 η Ν.Δ. (15,8%) έχασε την πρωτιά σε αυτές τις ηλικίες, που προτίμησαν τον ΣΥΡΙΖΑ (16,1%). Ο ΣΥΡΙΖΑ επικράτησε και στις δύο ομάδες 25-34 ετών και 17-24 ετών με 17,4% έως 18,5%. Το ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ βελτίωσε ελαφρώς τα αποτελέσματά του στους νέους, ενώ το 9,8% των ψηφοφόρων ηλικίας 17-24 ετών επέλεξε την Πλεύση Ελευθερίας.

«Kαθοριστικός ο ρόλος των μνημονίων στην πολιτικοποίηση των νέων»
 
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ευρήματα στην «Ακτινογραφία της νεολαίας» (2025) από το Ινστιτούτο Eteron. Η διαίρεση Αριστεράς-Δεξιάς δεν είναι παρωχημένη γι’ αυτήν, καθώς τα άτομα 25-34 ετών αναγνωρίζουν περισσότερο από κάθε άλλη ηλικιακή ομάδα τη σημασία της (39,7%) και οι μικρότεροι από 17 έως 24 ετών βρίσκονται επίσης πάνω από το ποσοστό του γενικού πληθυσμού (34,5% έναντι 32,9%).

Και στις δύο ομάδες η σοσιαλδημοκρατία συνιστά την πιο δημοφιλή ιδεολογική επιλογή, ενώ ο κομμουνισμός καταλαμβάνει τη δεύτερη θέση, μπροστά  από τον φιλελευθερισμό, με 11,7%. Αξιοσημείωτη είναι η καθολικά αρνητική αξιολόγηση του μνημονίου και η χαμηλή αξιολόγηση των ιδιωτικοποιήσεων. Καλύτερη εικόνα για τις διαφοροποιήσεις ανάμεσα στους νέους μάς δίνει ο Αντώνης Γαλανόπουλος, Project Coordinator του Eteron, διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ και συντάκτης της παραπάνω μελέτης.

Συνέντευξη του Αντώνη Γαλανόπουλου

• Πώς εξηγείτε ότι στην «Ακτινογραφία» αποτυπώνεται ένα πιο ισχυρό αντι-νεοφιλελεύθερο ρεύμα στην ηλικιακή ομάδα 25-34 ετών, ενώ για τις ηλικίες 17-24 ετών προκύπτει ενδεχομένως μια τάση έκφρασης συντηρητικών θέσεων σε ορισμένα ζητήματα;

Η μελέτη όλων των δεδομένων της έρευνας δείχνει ότι η ηλικιακή ομάδα 25-34 ετών είναι αυτή που έχει το πιο ιδιαίτερο πολιτικό προφίλ σε σύγκριση με όλες τις άλλες, αυτό που αποκλίνει περισσότερο από έναν μέσο ψηφοφόρο –όσο καταχρηστική κι αν είναι αυτή η έκφραση. Η δική μου ανάγνωση είναι πως καθοριστικό ρόλο έχει διαδραματίσει το βίωμα, και το τραύμα, της κρίσης και των μνημονίων στην πρώιμη πολιτικοποίηση αυτών των πολιτών. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με το ότι βρίσκονται ακόμα σε ένα μεταιχμιακό, μεταβατικό στάδιο εξηγεί αρκετά αυτό το πολιτικό και αξιακό προφίλ. 

Από την άλλη, η νεότερη ηλικιακή ομάδα είναι η μετα-μνημονιακή γενιά. Αυτό δεν σημαίνει ότι ζει σε συνθήκες ευημερίας, βέβαια. Οι νέοι και οι νέες των τελευταίων χρόνων αντιμετωπίζουν την πίεση του αυξημένου κόστους ζωής και της στεγαστικής κρίσης, αλλά δεν είναι σίγουρα κοινωνικά και πολιτικά ίδιο το περιβάλλον με ό,τι αποκαλούμε «μνημονιακή περίοδος». Το προφίλ αυτής της ομάδας είναι πολύ πιο κοντά στο προφίλ ενός τυπικού ψηφοφόρου στα μεγάλα ζητήματα και με ένα μείγμα προοδευτικών και πιο συγκρατημένων -ή και συντηρητικών σε ορισμένες περιπτώσεις- θέσεων στα διάφορα κοινωνικά ζητήματα. Υπάρχει ένα παράδοξο είδος πολιτικού εκλεκτικισμού, θα μπορούσαμε να πούμε, όπου προοδευτικές και συντηρητικές θέσεις συνδυάζονται χωρίς να αντιμετωπίζονται ως αντιφατικές.  

• Και στις δύο ομάδες η κεντρο-αριστερά εμφανίζεται πως πρώτη ιδεολογική επιλογή, ενώ παρατηρήθηκε περαιτέρω υποχώρηση των ποσοστών της κεντρο-Δεξιάς. Έχει υπάρξει μετακίνηση προς τον ένα ή τον άλλο πόλο σε σχέση με προηγούμενες περιόδους; 

Πράγματι, οι νέοι και οι νέες και των δυο ηλικιακών ομάδων έχουν ως πρώτη επιλογή τους την κεντρο-αριστερά στο ερώτημα ποια ευρύτερη παράταξη μπορεί να διασφαλίσει ένα καλύτερο μέλλον για τη χώρα. Η επιλογή της κεντρο-αριστεράς συγκεντρώνει το υψηλότερο ποσοστό της μεταξύ όλων των ηλικιακών κατηγοριών στην ηλικιακή ομάδα 25-34 ετών, ενώ την ίδια στιγμή η στήριξη της κεντρο-Δεξιάς υποχωρεί κάτω από το 20% στην ίδια ομάδα. Σε αντίστοιχη έρευνα του 2023, οι νέοι και οι νέες 17-34 ετών είχαν επιλέξει και τότε την κεντρο-αριστερά ως πρώτη τους επιλογή. Αυτό δεν είναι τόσο παράδοξο όσο ακούγεται, λαμβάνοντας υπόψη ότι η Νέα Δημοκρατία κέρδισε εμφατικά τις εκλογές τότε. Θα ήθελα να θυμίσω ότι αν δούμε την κεντρο-αριστερά ως μπλοκ είναι πλειοψηφική δύναμη και στις περισσότερες εκλογικές αναμετρήσεις της Μεταπολίτευσης.

Τα ποσοστά στην έρευνα του 2025 είναι αυξημένα για την κεντρο-αριστερά. Αυτό που έχει, όμως, μεγαλύτερη σημασία είναι η υποχώρηση της κεντρο-δεξιάς σε αυτές τις ηλικιακές ομάδες. Στην έρευνα του 2025, βρίσκεται ελαφρώς πάνω από το 20% (22,2%) στην ομάδα των 17-24 ετών και λίγο κάτω από το 20% (18,3%) στην ομάδα 25-34 ετών, ενώ σε αυτήν του 2023 κινούνταν συνολικά πάνω από το 25%. Δεν θα πρέπει να αγνοήσουμε ότι το ένα τρίτο των νέων επιλέγει ως απάντηση στο ερώτημα το «καμία εκ των δυο», όπως συμβαίνει και στον γενικό πληθυσμό. Η ενίσχυση αυτού του ρεύματος θα πρέπει να μας ανησυχήσει, ειδικά αν τη δούμε παράλληλα με τα συνεχώς αυξανόμενα ποσοστά αποχής που καταγράφονται στις εκλογικές αναμετρήσεις. 

Τι συμβαίνει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες

Η ψήφος των νέων στην Ιταλία δεν κατευθύνεται προς τα δεξιά και έρχεται σε αντίθεση με τα εθνικά αποτελέσματα, όπου τα κόμματα που σήμερα βρίσκονται στην κυβέρνηση Μελόνι κέρδισαν με αρκετά μεγάλη διαφορά (44% των ψήφων). Στις κοινοβουλευτικές εκλογές του 2022 η νεότερη γενιά προτίμησε κόμματα με κεντροαριστερές ή προοδευτικές θέσεις. Η Λέγκα και η Φόρτσα Ιτάλια, στο κεντροδεξιό φάσμα, συγκέντρωσαν λιγότερες ψήφους από τις νεότερες ηλικιακές ομάδες του πληθυσμού. Πρόκειται για τάση που ήταν ακόμη πιο έντονη κατά τις ευρωπαϊκές εκλογές του 2024. 

Σύμφωνα με την Ipsos, μεταξύ των ψηφοφόρων της Γενιάς Ζ (δηλαδή μεταξύ 18 και 27 ετών), το Pd ήταν το κόμμα με τις περισσότερες ψήφους (23%), ακολουθούμενο από το FdI (17%) και την Alleanza Verdi e Sinistra (13%), που ξεπέρασε κατά ένα εκατοστιαίο σημείο το M5S. Αντίθετα, η κεντροδεξιά, που και σε αυτή την περίπτωση ήταν η νικήτρια, ανέκαμψε κυρίως μεταξύ των ψηφοφόρων μεγαλύτερης ηλικίας (GenX), καθώς το Fratelli d’Italia έλαβε 33% και η Lega 12%. 

Στη Γαλλία η ψήφος των νέων περιγράφεται συχνά ως απόδειξη μιας στροφής προς τα δεξιά, αλλά τα στοιχεία παρουσιάζουν μια πιο σύνθετη εικόνα. Στις προεδρικές εκλογές του 2022, σύμφωνα με τις exit polls της Ipsos, το Rassemblement National της Μαρίν Λε Πεν έλαβε το 26% των ψήφων μεταξύ των 18-24 ετών και το 25% μεταξύ των 25-34 ετών, ένα ποσοστό ελαφρώς υψηλότερο από τον εθνικό μέσο όρο (23,6%) και χαμηλότερο από αυτό στις ηλικιακές ομάδες 35-59 ετών. Στον δεύτερο γύρο, η Λεπέν ήταν πιο ισχυρή μεταξύ των 25-34 ετών (49%) και κυρίως μεταξύ των 50-59 ετών (51%), ενώ μεταξύ των νεότερων επικράτησε ο Εμανουέλ Μακρόν.

Παράλληλα, πιο σημαντικό στοιχείο αποτελεί η επιτυχία της ριζοσπαστικής αριστεράς. Ο Ζαν-Λυκ Μελανσόν ήταν ο υποψήφιος που έλαβε τις περισσότερες ψήφους από τους νέους στον πρώτο γύρο, με 31% μεταξύ των 18-24 ετών και 34% μεταξύ των 25-34 ετών. Ως εκ τούτου οι εκλογικές προτιμήσεις των νέων δεν αποτελούν τον κύριο μοχλό ανόδου της. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει επίσης η υψηλή αποχή των νέων, ειδικά στις βουλευτικές εκλογές, η οποία μειώνει την επίδραση των προτιμήσεων των κάτω των 30 ετών.

Στην Ουγγαρία βασικό στοιχείο συνιστά η διάβρωση της υποστήριξης των νέων προς το ακροδεξιό εθνικιστικό Fidesz, που βρίσκεται στην εξουσία πάνω από δεκαπέντε και έχει στην εκλογική βάση του κυρίως μεσήλικες και συνταξιούχους, καθώς εκφράζεται περισσότερο σήμερα ένα αίτημα για αλλαγή στο αδιέξοδο πολιτικό σύστημα.

Μεταξύ των νέων αυξάνεται ο αυτοπροσδιορισμός ως φιλελεύθεροι ή φιλοευρωπαϊστές, ειδικά μεταξύ των γυναικών και όσων έχουν υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης. Σύμφωνα με περσινή μελέτη του ινστιτούτου 21 Research, το ποσοστό των αριστερών και φιλελεύθερων ατόμων αυξάνεται στις νεαρές ηλικίες.

Αντιφατικά τα πολιτικά δεδομένα στην Αυστρία, γιατί οι νέοι εμφανίζουν θέσεις υπέρ της μετανάστευσης και του περιβάλλοντος αλλά και έντονη απαίτηση για ασφάλεια και σταθερότητα. Στις εκλογές του 2024, οι φιλελεύθεροι του Neos έλαβαν πάνω από το μέσο όρο των ψήφων νέων.

Το ακροδεξιό FPÖ δεν εμφανίζει υπερεκπροσώπηση των νέων σε σύγκριση με άλλες ηλικιακές ομάδες, ενώ είναι ιδιαίτερα ισχυρό στους άνδρες κάτω των 44 ετών, όπως το δεξιό ÖVP μεταξύ των ηλικιωμένων. Οι μελετητές μιλούν για μια «σύνθεση αξιών» παρά για μια σαφή ιδεολογική στροφή. 

Η περίπτωση της Βουλγαρίας αποτελεί μία από τις πιο σαφείς εξαιρέσεις. Στις εθνικές εκλογές του 2024, πάνω από το ήμισυ των ψηφοφόρων 18-29 ετών ψήφισαν νεοσύστατα εθνικιστικά ή αυτοπροσδιοριζόμενα ως «αντισυστημικά» κόμματα με τη μεγαλύτερη προτίμηση να κερδίζει το ακροδεξιό Mech. Η δεύτερη πιο δημοφιλής επιλογή είναι το «DPS-Νέο Ξεκίνημα» του Ντελάν Πιέφσκι, ο οποίος έχει τιμωρηθεί για διαφθορά.

Σύμφωνα με αναλυτές, δεν πρόκειται τόσο για μια ιδεολογική μεταστροφή προς τον συντηρητισμό, όσο για μια ψήφο διαμαρτυρίας κατά των παραδοσιακών κομμάτων, σε μια χώρα που χαρακτηρίζεται από χρόνια πολιτική αστάθεια και χαμηλή συμμετοχή στις κάλπες. Οι νέοι παραμένουν το λιγότερο κινητοποιημένο εκλογικό σώμα και το πιο πρόθυμο να δοκιμάσει νέες πολιτικές προτάσεις.

Διχασμένοι φαίνονται οι νέοι Κροάτες, που στρέφονται περισσότερο στην δεξιά. Σύμφωνα με δημοσκόπηση της Ipsos μετά τις κοινοβουλευτικές εκλογές του 2024, το κόμμα με το υψηλότερο ποσοστό (21,7%) στα άτομα 18-29 ετών ήταν το Možemo!, ένα κόμμα της πράσινης αριστεράς. Ωστόσο, αν αθροίσουμε τις ψήφους στα κεντροδεξιά και δεξιά κόμματα HDZ, DP και MOST βλέπουμε ότι η πλειοψηφία των νέων επιλέγει συντηρητικές θέσεις.

Ο παράγοντας του φύλου είναι καθοριστικός. Τα κόμματα της δεξιάς έχουν κυρίως ανδρική βάση, ενώ το Možemo! και οι σοσιαλδημοκράτες υποστηρίζονται κυρίως από γυναίκες. Και σε αυτή την περίπτωση, περισσότερο από μια «συντηρητική γενιά», αναδύεται μια εσωτερική πόλωση στον κόσμο των νέων.

Από τις τελευταίες προεδρικές εκλογές στην Ιρλανδία προέκυψε ένα ασυνήθιστο φαινόμενο: το ρεκόρ άκυρων ψηφοδελτίων (σχεδόν 13%) λόγω εκστρατείας στα κοινωνικά δίκτυα, που κινητοποίησε κυρίως νέους άνδρες. Μια δημοσκόπηση έδειξε ότι το 68% όσων ακύρωσαν την ψήφο τους θα είχαν επιλέξει μια συντηρητική υποψήφια, που είχε αποκλειστεί από τον διαγωνισμό. 

Στις εθνικές κάλπες τα κόμματα «Ενότητα» και «Ανεξάρτητη Ιρλανδία», που υποστήριξαν την υποψηφιότητα της Μαρίας Στιν, έλαβαν 7% και 5% αντίστοιχα, ενώ το Ιρλανδικό Εργατικό Κόμμα περίπου 4,7%. Όμως, το αριστερό εθνικιστικό Sinn Féin και οι Σοσιαλδημοκράτες βρίσκονται σαφώς πρώτοι στις ψήφους των νέων, με αναλυτές να κάνουν λόγο για ισχυρή συνιστώσα της διαμαρτυρίας, ενώ τα πιο συντηρητικά κόμματα παραμένουν περιθωριακά.

Στην Τσεχία τόσο τα φιλελεύθερα κόμματα όσο και η φιλελεύθερη αριστερά πέτυχαν αποτελέσματα πάνω από τον μέσο όρο ανάμεσα στις ηλικίες 18-29 κατά τις τελευταίες εκλογές του περασμένου Οκτωβρίου, ενώ η ακροδεξιά παραμένει υποεκπροσωπημένη. Ειδικότερα, η υποστήριξη των νέων σε αυτά τα κόμματα ήταν κάτω από τον εθνικό μέσο όρο. Μόνη εξαίρεση το νεοσύστατο ακροδεξιό «Μοτοσικλετιστές για τον εαυτό τους», που υποστηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά από νεαρούς άνδρες. 

*Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλει­στικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Silvia Martelli (Il Sole 24 Ore), Adrian Burtin (Voxeurop, Γαλλία), Alicia Alamillos (El Confidencial, Ισπανία), Boróka Parászka (HVG, Ουγγαρία), Conor O’Carroll (The Journal Investigates, Ιρλανδία), Marina Kelava (H-Alter.org, Κροατία), Krasen Nikolov (Mediapool, Βουλγαρία), Petr Jedlička (Deník Referendum, Τσεχία) και Kim Son Hoang (Der Standard / ORF, Αυστρία).