Τριάντα χρόνια συμπληρώνονται φέτος από τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου, μιας από τις πλέον καθοριστικές προσωπικότητες της μεταπολιτευτικής Ελλάδας, με την πολιτική του διαδρομή να αφήνει ισχυρό αποτύπωμα στην κοινωνική και θεσμική εξέλιξη της χώρας.
Ειδικότερα, οι κυβερνήσεις του συνδέθηκαν με βαθιές αλλαγές στο πολιτικό και κοινωνικό τοπίο, επηρεάζοντας ιδιαίτερα την ελληνική περιφέρεια. Η ενίσχυση της τοπικής αυτοδιοίκησης, η αναβάθμιση της θέσης των γυναικών, η δημιουργία του Εθνικού Συστήματος Υγείας και η άρση παλαιών κοινωνικών διαχωρισμών αποτέλεσαν βασικούς πυλώνες της περιόδου που ταυτίστηκε με το πολιτικό σύνθημα της «Αλλαγής».
Με αφορμή τη συμπλήρωση τριών δεκαετιών από την απώλειά του, η Δήμητρα Λιάνη Παπανδρέου μιλά στη «Νέα Κρήτη» και στο neakriti.gr, καταθέτοντας προσωπικές αναμνήσεις και άγνωστες πτυχές της κοινής τους ζωής, σκιαγραφώντας έναν Ανδρέα Παπανδρέου διαφορετικό από εκείνον που γνώρισε το ευρύ κοινό.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη σχέση του πρώην πρωθυπουργού με την Κρήτη, έναν τόπο που, όπως περιγράφεται, είχε ξεχωριστή θέση στη ζωή του και τον οποίο επισκεπτόταν συχνά. Σύμφωνα με τη Δήμητρα Λιάνη Παπανδρέου, ο Ανδρέας Παπανδρέου ένιωθε βαθιά εκτίμηση για τη λεβεντιά, τη ντομπροσύνη και το ανυπότακτο πνεύμα των Κρητικών, ενώ απολάμβανε την επαφή με τους απλούς ανθρώπους, την κρητική μουσική και τις εικόνες του τόπου.
Ξεχωριστή αδυναμία είχε στην Ελούντα και στη θέα της Σπιναλόγκας, την οποία, όπως αναφέρει η ίδια, αντιμετώπιζε με ιδιαίτερη συναισθηματική φόρτιση. Για τον Ανδρέα Παπανδρέου, η Κρήτη αποτελούσε όχι μόνο αγαπημένο προορισμό αλλά και έναν τόπο με ισχυρό συμβολισμό, συνδεδεμένο με την ιστορική μνήμη και τον ελληνικό πολιτισμό.
Στη συνέντευξη που παραχώρησε, η Δήμητρα Λιάνη Παπανδρέου αναφέρεται επίσης στις τελευταίες στιγμές του πρώην πρωθυπουργού, στις πολιτικές του παρακαταθήκες, αλλά και στην ιδιαίτερη σχέση που διατηρούσε με την Κρήτη μέχρι το τέλος της ζωής του.
Κυρία Λιάνη, τριάντα χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου, ποια είναι η πρώτη εικόνα που σας έρχεται στο μυαλό όταν σκέφτεστε εκείνη την ημέρα;
«Η τελευταία τρυφερή μας στιγμή είναι αλησμόνητη πριν πούμε την καληνύχτα. Τα μάτια του τα είπαν όλα. Η ευγενική του μορφή αναχωρούσε με νηφαλιότητα από την ομήγυρη, αποχαιρετώντας ψύχραιμα τα επίγεια. Ο Ανδρέας άφησε ένα δυσαναπλήρωτο κενό στη ψυχή μου. Παράλληλα έφυγε στην πιο κρίσιμη φάση, όταν ετοιμάζονταν να περιγράψει την πολιτική του παρακαταθήκη στο συνέδριο του ΠΑΣΟΚ».
Πώς ήταν ο Ανδρέας μακριά από τα φώτα της πολιτικής;
«Ένας ευγενικός άρχοντας με απλότητα και βαθιά συναισθηματική καλλιέργεια. Ο λόγος του ανάβλυζε από μια ξεχωριστή κρίση και διάνοια, εναρμονισμένος με την όμορφη καρδιά του. Ένας αληθινός άνθρωπος και γνήσιος άντρας, ένας σπάνιος Έλληνας, μια παιδεία υψηλότατη και μια κατανόηση μοναδική».
Ποια συνήθεια ή καθημερινή του στιγμή θυμάστε πιο έντονα;
«Τον πρωινό μας καφέ που ξεκινούσε με την ενημέρωσή του από τα ελληνικά και διεθνή μέσα. Πολιτικό ον που φρόντιζε επιμελώς την εμφάνισή του και σε αυτό είχα ξεχωριστό ρόλο. Τον κανάκευα με στοργή και καμάρωνε την φροντίδα μου. Τι πιο όμορφο να έχεις δίπλα σου μια πραγματική αγάπη;».
Υπάρχει κάποια πλευρά του που πιστεύετε ότι ο ελληνικός λαός δεν γνώρισε ποτέ;
«Ο Ανδρέας ήταν μονοπρόσωπος και ευθύς. Εκείνο που δεν αντελήφθη και δεν τον βοήθησε ο ελληνικός λαός, ήταν το αίτημά του για ριζική αλλαγή και αυτό τον στενοχωρούσε. Δεν ήταν η αύξηση της κατανάλωσης το ζητούμενο, αλλά η παραγωγική και καταναλωτική αυτάρκεια, μέρους κοινωνικής δικαιοσύνης. Ήταν αληθινός σοσιαλιστής».
Τι τον έκανε να γελάει πραγματικά;
«Το χιούμορ του ήταν πηγαίο και οξυδερκές επινοούσε ταχύτατα μια πλοκή γέλιου και σχολίαζε με θαυμαστή έμπνευση και διακωμωδούσε τα ανέκδοτα που λέγαμε να χαλαρώσουμε. Του άρεσαν οι αυθεντικοί άνθρωποι που γελούσαν από την καρδιά τους και αυτός αφήνονταν να ξεπηδήσει από μέσα του ένα αυθόρμητο γέλιο. Από την απόλυτη σοβαρότητα στην απόλυτη απομυθοποίηση. Αυτό ήταν το μυστικό της ευφυΐας του».
Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες αγωνίες του στα τελευταία χρόνια της ζωής του;
«Αγωνιούσε για μένα που έβλεπε ότι θα έπεφταν να με ξεσκίσουν τα συστήματα του κατεστημένου. Πάνω όμως από όλα αγωνιούσε για την Ελλάδα. Διαισθάνονταν ότι οι πολιτικοί του επίγονοι θα πρόδιδαν τις αρχές του, αλλά ήλπιζε στο λαό ότι θα τους διόρθωνε. Τελικά όλοι τους απαξιώθηκαν και υπάρχουν μόνο καπηλευόμενοι το όνομά του, ενώ στην πράξη τον έχουν παντελώς αρνηθεί πολιτικά».
Υπήρξε κάτι που αισθανόταν ότι δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει;
«Ναι ήθελε να μην αφήσει εκκρεμότητες για τα εθνικά θέματα γι’ αυτό και όταν κατέβασε τη σημαία των Σκοπίων με τον ήλιο της Βεργίνας με την ενδιάμεση συμφωνία είπε τώρα χρειάζεται σκληρή πίεση να αποδεχτούν όνομα χωρίς το Μακεδονία, αφού παραδέχτηκαν ότι το προσωρινό ως πρώην Μακεδονία είναι συμφωνία αλλαγής ονομασίας εκ μέρους τους. Ήθελε το καλοκαίρι του 1995 μετά την επικύρωση από τη Βουλή του διεθνούς δικαίου της θάλασσας να ετοιμάσει την ανακήρυξη της ελληνικής ΑΟΖ και είχε ζητήσει τότε να διατυπωθούν οι συντεταγμένες θέμα που δεν είχε περάσει ποτέ στα μέσα ενημέρωσης».
Σας είχε εκμυστηρευτεί πώς θα ήθελε να τον θυμάται η Ιστορία;
«Αυτός έγραφε με πράξεις την σύγχρονη ιστορία και ήξερε πόσο τον μισούσαν οι ιστοριογράφοι του κατεστημένου, οι γνωστοί παραχαράκτες του με πολλά βιβλία εναντίον του, να διαβάσουν λοιπόν την απάντηση μου στο βιβλίο “Η οργή του Ανδρέα” όπου προβάλλεται τεκμηριωμένα η καθαρή πολιτική του γραμμή. Ο Ανδρέας του λαού και του έθνους. Τα άλλα είναι περιττά».
Ο Ανδρέας Παπανδρέου διατηρούσε μια ιδιαίτερη σχέση με την Κρήτη και αγαπήθηκε όσο λίγοι πολιτικοί στο νησί. Τι ήταν αυτό που τον συνέδεε τόσο βαθιά με τους Κρητικούς και ποιες στιγμές από τις επισκέψεις ή την παρουσία του στην Κρήτη θυμάστε πιο έντονα;
«Με συνεχή ταξίδια στην Κρήτη απολάμβανε την τσικουδιά και τους λεβεντανθρώπους της, δεν είναι τυχαίο πως έλεγε «έχω πιεί ούζο σε κάθε γωνιά της ελληνικής γης» και τελικά επέλεξε την Κρήτη, να την επισκέπτεται τακτικά. Ίσως η γενέτειρα του ελληνικού πολιτισμού με την λατρεία του Δία και το ανυπότακτο των Κρητικών τον συνέπαιρνε. Μα πιο πολύ η πάνδημη αποδοχή του και αναγνώριση ως νέου Ελευθέριου Βενιζέλου ήταν κάτι που ένιωθε έντονα. Καμάρωνε και ενθουσιάζονταν από το χορό τη μουσική και την ντομπροσύνη των Κρητικών και μου εκμυστηρεύονταν ότι «είναι οι καλύτεροι Έλληνες και στη σκιά τους ξεφυτρώνουν σαν παράσιτα μερικοί από τους χειρότερους ανθέλληνες». Η Ελούντα ήταν ο αγαπημένος του προορισμός, εκεί έρχονταν μερικοί φίλοι και ψαράδες και του έφερναν φρέσκα ψάρια και τα τρώγαμε μαζί τους. Η θέα της Σπιναλόγκα τον συγκλόνιζε και πάντα είχε μια βαθιά συγκίνηση όταν συζητούσαμε για το νησάκι. Ο Ανδρέας ήταν πολύ ευαίσθητος γι’ αυτό μπήκε στην ψυχή του απλού Έλληνα».
Πιστεύετε ότι σήμερα έχει δικαιωθεί πολιτικά ή αδικείται από τον τρόπο που παρουσιάζεται η περίοδός του;
«Είναι κατάφορα αδικημένος και συκοφαντημένος από όλους αυτούς και κυρίως τους ΚΙΝΑΛίτες διαδόχους του που λόγω της δικιά του πολιτικής – επιτυχημένης παρουσίας – ακόμη απολαμβάνουν δημόσια αξιώματα με θέσεις, αντίθετες από την διαχρονικά επίκαιρη πολιτική του γραμμή. Πήγαν να του φορτώσουν την οικονομική κρίση, ενώ παρέδωσε βιώσιμο και διαχειρίσιμο χρέος. Οι αντίπαλοί του κατέλαβαν το ΠΑΣΟΚ και σήμερα οι Σημιτικοί συγκυβερνούν με τη Νέα Δημοκρατία. Ο Ανδρέας και οι Ανδρεοπαπανδρεϊκοί τους τρομάζουν και απειλούν την ψεύτικη εικόνα τους και γι’ αυτό όλο το μίσος της εξουσίας βγαίνει εναντίον οποιουδήποτε θυμίζει την εθνικά περήφανη και σταθερά φιλολαϊκή πολιτική του Ανδρέα».
Αν μπορούσε να δει τη σημερινή Ελλάδα, ποια εξέλιξη θα τον προβλημάτιζε περισσότερο;
«Η δημογραφική συρρίκνωση, η πολιτισμική υποβάθμιση, η γεωπολιτική απομόνωση και μονομερής υποταγή στις ΗΠΑ και τη Γερμανία, οι εθνικές υποχωρητικές μειοδοσίες (Μακεδονία, Κύπρος, Αιγαίο) και η επικείμενη συνεκμετάλλευση με την Τουρκία των ελληνικών υδρογονανθράκων, όχι λόγω υποτιθέμενης ειρήνης, αλλά λόγω εξαγοράς ελληνόφωνων υψηλότατων αξιωματούχων από τον Ερντογάν. Θα ήθελε το ρωμαλέο κίνημα των ιδεών του να έρθει ξανά στο προσκήνιο. Μετρώ ελάχιστους και φυσικά εκτός ΚΙΝΑΛ και Τσίπρα, να έχουν αυτό το ανάστημα, αλλά και αυτοί βάλλονται και φιμώνονται από το σάπιο κατεστημένο».
Ποιο θεωρείτε το σημαντικότερο έργο που άφησε πίσω του;
«Άφησε ένα πνευματικό έργο στους ανθρώπους που συλλογιούνται ελεύθερα. Να αγαπούν την Ελλάδα με γνώση και ευθύνη. Αυτό είναι το σπουδαιότερο καταπίστευμα στον ελληνισμό».
Υπάρχει μια συζήτηση μαζί του που δεν ξεχάσατε ποτέ;
«Οι προσωπικές μας συζητήσεις που έχουν και τον απολύτως ιδιωτικό χαρακτήρα μου μένουν αλησμόνητες. Όταν ο Ανδρέας ήταν ο δικός μου άνθρωπος, ο καλός αναλυτής των καταστάσεων, ο αποφασισμένος άντρας που δεν έπαιζε μαζί μου, αλλά με αγαπούσε και του το ανταπόδιδα με γλυκιά αφοσίωση. Μου ζήτησε να γίνω γυναίκα του και έπεσα στην αγκαλιά του ευτυχισμένη. Όλα τα θυμάμαι με γλυκιά ανάμνηση».
Ποιο ήταν το τελευταίο μήνυμα που σας άφησε;
«Να μην εμπιστεύομαι τους αυλοκόλακες και πράγματι σε μια νύχτα όλοι τους μετακόμισαν στην αυλή του Σημίτη. Μερικοί μάλιστα πούλησαν τα πάντα για μία καρέκλα. Γι’ αυτό το ρητό που είχε στο γραφείο του “ουδείς επικινδυνέστερος του ευεργεντηθέντος αχάριστου” αποδεικνύει ότι, οι Ηρακλειδείς πρόθυμοι να υπηρετήσουν κάθε άρχοντα, είναι και αυτοί που δεν έχουν ιερό και όσιο».
Υπάρχει κάποιο προσωπικό αντικείμενο ή ενθύμιο που κρατάτε ως πολύτιμο;
«Α δεν θα το πω για να μην πέσω θύμα διάρρηξης. Προτιμώ να το έχω μυστικό, φυσικά είναι κάτι πολύ απλό, μόνο με συναισθηματική αξία. Εξάλλου χάρισα στη Βουλή τα προσωπικά του αντικείμενα και δεν τα έβαλα σε πλειστηριασμό ούτε για φιλανθρωπικό σκοπό».
Υπάρχουν στιγμές που ακόμη νιώθετε την παρουσία του;
«Είναι πάντα κοντά μου οδηγός συνείδησης και επίγνωσης του χρέους απέναντι του. Δεν απουσιάζει ποτέ και πάντοτε με εμψυχώνει. Ακούω τη φωνή του μέσα μου συχνά. Είναι ο φύλακας άγγελος μου. Κάνω ότι μπορώ να τον δικαιώσω».
Τι θα θέλατε να γνωρίζουν οι νεότερες γενιές για τον Ανδρέα Παπανδρέου;
«Να τον μελετήσουν αντικειμενικά με τα μάτια της ελεύθερης από προκαταλήψεις προσέγγισης. Είναι ένας από τους μεγάλους Έλληνες του 20ού αιώνα και Εθνικός Ηγέτης. Χρειαζόμαστε μια νέα γενιά με ελπιδοφόρα παραγωγή σύγχρονης πολιτικής. Ο Ανδρέας προσφέρει πολύτιμο υλικό».
Αν είχατε σήμερα μπροστά σας τον Ανδρέα Παπανδρέου για ένα μόνο λεπτό, ποια θα ήταν η πρώτη φράση που θα του λέγατε;
«“Αγάπη μου” και θα έπεφτα στην αγκαλιά του. Θα τον έκανα μάλιστα να χαμογελάσει: “Η Δευτέρα Παρουσία σου τρομάζει όσους σε πρόδωσαν και συνεγείρει το λαό για μια νέα ελπιδοφόρα Αλλαγή”».
