«Ναυάγιο» στους πόρους ΕΣΠΑ και Ταμείου Ανάκαμψης

Τα στελέχη της κυβέρνησης, με τις υψηλές επιδόσεις σε πανηγυρισμούς, θριαμβολογίες και δημόσιες εκφράσεις… αυτοθαυμασμού για τα αποτελέσματα της πολιτικής της, τους τελευταίους πολλούς μήνες αποφεύγουν επιμελώς να κάνουν τέτοιες δηλώσεις σχετικά με την πορεία απορρόφησης των πόρων του ΕΣΠΑ και του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ).

Ο λόγος είναι απλός: σε αμφότερα τα προγράμματα οι ελληνικές επιδόσεις όσον αφορά την απορροφητικότητα είναι τραγικές, με τον κίνδυνο της απώλειας πόρων να είναι πλέον σαφής. Οσον αφορά το ΕΣΠΑ, βρισκόμαστε στην προγραμματική περίοδο 2021-2027, άρα μέχρι τη λήξη της περιόδου απομένουν ακόμη 2 χρόνια και 3,5 μήνες, ενώ υπάρχει και το περιθώριο που δίνει ο κανόνας n+3, δηλαδή τρία επιπλέον έτη για την απορρόφηση των πόρων. Ομως, ο ρυθμός απορροφητικότητας τον τελευταίο χρόνο έχει υποστεί καθίζηση και, το χειρότερο, αυτή η καθίζηση οφείλεται σε «συστημικό» λάθος και μάλιστα τέτοιου χαρακτήρα που δύσκολα μπορεί να διορθωθεί. Οσον αφορά το ΤΑΑ, ο κίνδυνος είναι πιο άμεσος, καθώς απομένει πλέον μόλις ένας χρόνος για την ολοκλήρωση της περιόδου αξιοποίησης των πόρων και το ποσοστό πραγματικής απορρόφησης είναι μόλις 34% – και εδώ δεν υπάρχει n+3…

ΕΣΠΑ: από την 1η στη 10η θέση

Η κυβέρνηση και τα στελέχη της πανηγύρισαν την απορρόφηση των πόρων του ΕΣΠΑ της προηγούμενης προγραμματικής περιόδου (2014-2020). Στη συνέχεια έκαναν το ίδιο όταν, εν μέσω προεκλογικής περιόδου του 2023, η Ελλάδα κατέθεσε πρώτη από όλες τις χώρες-μέλη το 1ο αίτημα πληρωμής για το ΕΣΠΑ 2021-2027. Ομως, αυτοί οι πανηγυρισμοί αποδείχθηκαν… πρώιμοι.

Σήμερα, δύο χρόνια μετά, ο ελληνικός ρυθμός απορρόφησης του ΕΣΠΑ βυθίζεται. Οπως φαίνεται στον παρατιθέμενο πίνακα, η Ελλάδα από την 1η θέση του 2023 έπεσε στην 4η στις 31/12/2024 και στη 10η στις 30/6/2025, με 14,9%, κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, που είναι 15,5%. Πρόκειται για ελεύθερη πτώση στην πορεία απορρόφησης των πόρων του ΕΣΠΑ, η οποία είναι πραγματικά εντυπωσιακή, στα όρια του ανεξήγητου, ιδιαίτερα για μια χώρα όπως η Ελλάδα που οι ρυθμοί οικονομικής της ανάπτυξης στηρίζονται πολύ περισσότερο σε σχέση με άλλες χώρες-μέλη στους ευρωπαϊκούς πόρους. Το Λουξεμβούργο, για παράδειγμα, που έπεσε επίσης πολλές θέσεις στη σχετική κατάταξη, είναι η χώρα με το υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ στην Ε.Ε. Η Ολλανδία, από την άλλη, παρότι χώρα του ευρωπαϊκού Βορρά, αναρριχήθηκε από την 4η στην 3η θέση και η Δανία από την 9η στην 4η.

Αν όμως η «μεγάλη εικόνα» του συνολικού ποσοστού απορρόφησης είναι απογοητευτική, η πιο συγκεκριμένη εικόνα για τις επιδόσεις των 13 Τομεακών Προγραμμάτων είναι ακόμη περισσότερο, καθώς κρύβει και απογοητευτικά ποιοτικά ευρήματα. Συγκεκριμένα:

Το Πρόγραμμα Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση έχει το μικρότερο ποσοστό απορρόφησης (3,92%), ακολουθεί με το αμέσως μικρότερο ποσοστό το πρόγραμμα Πολιτική Προστασία με 4,41% και τρίτο ως προς το χαμηλό ποσοστό απορρόφησης είναι το Αλιεία, Υδατοκαλλιέργεια και Θάλασσα – προφανώς ο ανταγωνισμός για τα θαλάσσια πάρκα αφορά τη γεωπολιτική και όχι τις ζωές όσων δραστηριοποιούνται ή εργάζονται στην αλιεία, τις υδατοκαλλιέργειες και τη θάλασσα ή τις κοινωνίες στα νησιωτικά συμπλέγματα της χώρας. Αρμόδια στελέχη σχολίαζαν πως ποτέ στην ιστορία των ευρωπαϊκών προγραμμάτων και χρηματοδοτήσεων, από εποχής Κοινοτικών Πλαισίων Στήριξης μέχρι και το προηγούμενο ΕΣΠΑ, δεν συνέβη στο 5ο έτος εφαρμογής (2021-2025) να έχουμε τέτοιες τραγικά χαμηλές επιδόσεις. Ακόμη πιο τραγικό: Τα Προγράμματα Εδαφικής Συνεργασίας-INTERREG έχουν… μηδενικό ποσοστό απορρόφησης!

Τα προγράμματα με το χαμηλότερο ποσοστό απορρόφησης αξίζουν ιδιαίτερης αναφοράς:

Για το Πρόγραμμα Πολιτικής Προστασίας υπάρχει κάποιο «ελαφρυντικό» για την πολιτική ηγεσία του υπουργείου: η μεγάλη καθυστέρηση να ολοκληρωθούν οι διαγωνιστικές διαδικασίες και να υπογραφούν συμβάσεις από τη Μονάδα Συμβάσεων Στρατηγικής Σημασίας (Project Preparation Facility – PPF), της οποίας επικεφαλής είναι ο κ. Παναγιώτης Σταμπουλίδης. Για το Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης, όμως, δεν υπάρχει κανένα ελαφρυντικό. Εκεί, κατά την κρίση αρμόδιων στελεχών, εμφανίζεται «αχταρμάς» προσκλήσεων και εντάξεων έργων, συχνά με το ίδιο περιεχόμενο με αντίστοιχες προσκλήσεις τομεακών ή περιφερειακών προγραμμάτων (π.χ. ενίσχυση ΜμΕ, ενεργειακές αναβαθμίσεις νοσοκομείων, αναβαθμίσεις προνοιακών υπηρεσιών, καταρτίσεις κ.λπ.).

Επίσης, στα έργα που έχουν ενταχθεί παρατηρείται ανεξήγητη υπερπληθώρα τεχνικών συμβούλων υποστήριξης, συνολικού προϋπολογισμού 70 εκατ. ευρώ – επιλογή που δεν δικαιώνεται από τα αποτελέσματα…

Καταστροφικό «μάνατζμεντ»

Κεντρικό πρόσωπο και, εξ αντικειμένου, βασικός υπεύθυνος γι’ αυτή την αποτυχία είναι ο αρμόδιος αναπληρωτής υπουργός Οικονομικών Νίκος Παπαθανάσης – και, στον βαθμό που ανέλαβε την ευθύνη να του αναθέσει την εποπτεία όλων των χρηματοδοτικών εργαλείων της χώρας (ΕΣΠΑ, ΤΑΑ), ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης. Ο κ. Παπαθανάσης περισσότερο κι από το τι απέτυχε να κάνει ευθύνεται για κάποια πράγματα που έκανε, με βασικότερα τα εξής δύο:

● Επιβολή πρωτοφανούς συγκεντρωτισμού: Ο κ. Παπαθανάσης με τροπολογία σε άσχετο νομοσχέδιο (νόμος 5140, άρθρο 63, ΦΕΚ 154 τ.Α, 30/9/2024) αφαίρεσε το δικαίωμα τελικής υπογραφής από τους γενικούς γραμματείς και διοικητές για την έκδοση όλων των αποφάσεων (ακόμη και των εξειδικεύσεων των έργων!) που αφορούν την υλοποίηση των προγραμμάτων του ΕΣΠΑ, ώστε να υπογράφει τα πάντα ο ίδιος! Η απόφαση θεωρείται πρωτοφανής, καθώς από την εποχή των Κοινοτικών Πλαισίων Στήριξης και για όλες ανεξαιρέτως τις κυβερνήσεις και τους αρμόδιους υπουργούς που πέρασαν, την αρμοδιότητα για την υλοποίηση των προγραμμάτων και τη σχετική υπογραφή την είχαν γεν. γραμματείς. Αρμόδιοι υπηρεσιακοί παράγοντες χαρακτηρίζουν την απόφαση επιβολής τέτοιου απόλυτου συγκεντρωτισμού ως «αρχή του τέλους για το ΕΣΠΑ». Ηδη το αναπόφευκτο αποτέλεσμα είναι μεγάλες καθυστερήσεις μέχρι ο κ. Παπαθανάσης να υπογράψει, με αποτέλεσμα να δημιουργείται «μποτιλιάρισμα» και χάος. Οι Διαχειριστικές Αρχές περιμένουν επί ματαίω να επιστρέψουν υπογεγραμμένα τα έγγραφα, οι δικαιούχοι (κυρίως δήμοι) διαμαρτύρονται για τις καθυστερήσεις, εργολάβοι σε υπό υλοποίηση έργα προχωρούν σε διακοπή εργασιών και αποχωρούν καθώς δεν υπάρχει χρηματοδότηση. Σύμφωνα με πληροφορίες, το ρεκόρ καθυστέρησης καταγράφεται στην έκδοση αποτελεσμάτων της Δράσης «Ενίσχυση της Ιδρυσης και Λειτουργίας Νέων Μικρομεσαίων Τουριστικών Επιχειρήσεων», όπου ο υπουργός εξέδωσε τα αποτελέσματα 15 μήνες μετά την υποβολή των αιτήσεων, από τον Μάρτιο του 2024 στον Ιούνιο του 2025.

● Επιδεικτική έλλειψη εμπιστοσύνης στο πολιτικό (γενικοί γραμματείς) αλλά και το υπηρεσιακό προσωπικό που είχε επιλέξει η κυβέρνηση της Ν.Δ.: Ετσι, ο κ. Παπαθανάσης προχώρησε στην εκδίωξη των κορυφαίων πολιτικών και υπηρεσιακών στελεχών και στην τοποθέτηση σε όλες τις καίριες θέσεις ατόμων απόλυτης εμπιστοσύνης. Στο πλαίσιο αυτό, δύο χρόνια ύστερα από την ανάληψη του γενικού μάνατζμεντ από τον κ. Παπαθανάση δεν υπάρχει κανένα πρόσωπο που να διατηρεί την ίδια θέση που κατείχε πριν από την έλευσή του! Στο ΤΑΑ αντικατέστησε τον διοικητή Νίκο Μαντζούφα από τον επί χρόνια στενό του συνεργάτη Ορέστη Καβαλάκη, δικηγόρο – ο κατάλληλος άνθρωπος στην κατάλληλη θέση… Τα αποτελέσματα φαίνονται στις τραγικές επιδόσεις του ΤΑΑ, που προοιωνίζονται πολύ υψηλές απώλειες ευρωπαϊκών πόρων.

«Εκκαθάριση» πολιτικού…

Στη Γενική Γραμματεία Δημόσιων Επενδύσεων και ΕΣΠΑ, αντικατέστησε τον κ. Δημήτρη Σκάλκο (αυτός που εξασφάλισε την έγκριση του ελληνικού ΕΣΠΑ το 2021…) με το «δίδυμο» Βασ. Παντελοπούλου (γεν. γραμματέας ΕΣΠΑ) και Αικατ. Οικονόμου, επίσης στενή του συνεργάτις και κομματικό στέλεχος. Καθώς ο Δημήτρης Σκάλκος είναι σύζυγος της διευθύντριας του πρωθυπουργικού γραφείου κ. Σχοινά, «διεσώθη» μετακινούμενος ως γεν. γραμματέας στο ΥΠΕΞ. Στην Ειδική Γραμματεία ΕΣΠΑ-Τ.Σ. και στην Ειδική Γραμματεία ΕΚΤ αντικαταστάθηκαν οι κ. Γιώργος Ζερβός και Νίκη Δανδόλου από τον Βασίλη Σιαδήμα, έως τότε πρόεδρο της ΜΟΔ Α.Ε., κομματικό στέλεχος και κοντοχωριανός του κ. Παπαθανάση. Τέλος, ο διοικητής της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης Κωνσταντίνος Μουσουρούλης, ο οποίος είχε εκπονήσει τον αρχικό σχεδιασμό του προγράμματος Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση 2021-2027, όπως λένε αρμόδια στελέχη, απομακρύνθηκε «κακήν κακώς» από τον κ. Παπαθανάση. Στη θέση του τοποθετήθηκε ο Πελοπίδας Καλλίρης. Υπό την καθοδήγησή του, το πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης έχει τη χαμηλότερη απορρόφηση: 3,92%.

…και υπηρεσιακού προσωπικού

Υστερα, ήρθε η σειρά της «εκκαθάρισης» των υπηρεσιακών στελεχών. Πρώτα απ’ όλα, ο κ. Παπαθανάσης αρνείται πεισματικά να προχωρήσει στον διαγωνισμό για την κάλυψη των θέσεων ευθύνης του ΕΣΠΑ, παρόλο που προβλέπεται ρητά στον νόμο 4914/22 (άρθρο 66,19) και η διαδικασία θα έπρεπε να έχει ολοκληρωθεί έως τις 30/6/2023! Αντί γι’ αυτό, επανασύστησε την Επιτροπή Αξιολόγησης της παρ. 19 του άρθρου 66 του ν. 4914/22 (Α’ 61), προκειμένου να κρίνει αυτή την επάρκεια όσων προτείνονται για την κάλυψη θέσεων ευθύνης. Εδώ πραγματοποιείται από τον κ. Παπαθανάση νέα… τομή: στην Επιτροπή δεν συμμετέχουν μόνο ανεξάρτητοι τεχνοκράτες ή καθηγητές, όπως συνέβαινε επί μία 25ετία, αλλά και… πολιτικά πρόσωπα (ΦΕΚ 339/2/4/2025/ΥΟΔΔ)! Η επιτομή της χρηστής διοίκησης!