Ο Αμερικανός οικονομολόγος Ρίτσαρντ Θέιλερ, ένας από τους θεμελιωτές της Συμπεριφορικής Οικονομικής, κέρδισε το φετινό Νόμπελ Οικονομίας.
Αναγνωρίζοντας τον καταλυτικό ρόλο που ασκεί η ψυχολογία στη λήψη των οικονομικών αποφάσεων, η Σουηδική Βασιλική Ακαδημία Επιστημών επέλεξε τον εν λόγω καθηγητή του Πανεπιστημίου του Σικάγου για το γνωστότερο βραβείο οικονομικής επιστήμης στον κόσμο φέτος.
Ανακοινώνοντας χθες το βραβείο, η Σουηδική Ακαδημία ανέφερε χαρακτηριστικά ότι «η συνεισφορά του Ρίτσαρντ Θέιλερ οικοδόμησε μια γέφυρα μεταξύ της οικονομικής και ψυχολογικής ανάλυσης για τη λήψη οικονομικών αποφάσεων» και ότι «τα εμπειρικά του ευρήματα και οι προβλέψεις του σε θεωρητικό επίπεδο συνέβαλαν καθοριστικά στη δημιουργία του νέου και ταχέως αναπτυσσόμενου τομέα της Συμπεριφορικής Οικονομικής, η οποία έχει σημαντικό αντίκτυπο σε πολλούς τομείς της οικονομικής έρευνας και πολιτικής».
Σε αντίθεση με τα κλασικά οικονομικά, όπου η λήψη μιας απόφασης βασίζεται αποκλειστικά στην ψυχρή λογική, η Συμπεριφορική Οικονομική αποδέχεται την ανορθολογική συμπεριφορά και προσπαθεί να κατανοήσει γιατί συμβαίνει.
Η βασική παραδοχή του Θέιλερ είναι ότι οι άνθρωποι δεν είναι ορθολογικοί (όπως τους εκλαμβάνει η παραδοσιακή οικονομική θεωρία).
Αν υπάρχουν δύο επιλογές, είναι πολύ πιθανό να αποφασίσουν τη λανθασμένη ακόμη και αν αυτό σημαίνει ότι είναι η χειρότερη για αυτούς.
Η έλλειψη χρόνου σκέψης, η συνήθεια, ο κακός τρόπος λήψης των αποφάσεων και άλλοι παράγοντες μπορούν για παράδειγμα να μας αποτρέψουν από την επιλογή ενός υγιεινού γεύματος προς χάριν ενός χάμπουργκερ με πατάτες τηγανιτές. Πεινάμε, βιαζόμαστε και έτσι αγοράζουμε χάμπουργκερ και πατάτες.
Η θεωρία του Θέιλερ το λαμβάνει αυτό υπ’ όψιν της, βασιζόμενη στην απλή υπόθεση ότι οι άνθρωποι συχνά επιλέγουν αυτό που είναι ευκολότερο και όχι αυτό που είναι σοφότερο.
«Η εργασία του Θέιλερ έδειξε » -σύμφωνα με το χθεσινό ανακοινωθέν της Σουηδικής Ακαδημίας, ότι «οι γνωσιακοί περιορισμοί του ατόμου στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, οι συνέπειες των κοινωνικών προτιμήσεων και η έλλειψη αυτοελέγχου μπορούν να επηρεάσουν τις αποφάσεις των ανθρώπων και τα αποτελέσματα της αγοράς».
Ο Θέιλερ εγινε γνωστός στο πλατυ κοινό μετά το 2008 από το best seller βιβλίο «Nudge: Improving Decisions about Health, Wealth and Happiness» που συνέγραψε με τον καθηγητή Κας Σανστέιν.
Το «nudge» ήταν ένας όρος που επινόησε προκειμένου να εξηγήσει πώς μικρές παρεμβάσεις στο περιβάλλον ή η χορήγηση κινήτρων μπορούν να ενθαρρύνουν τους ανθρώπους στη λήψη διαφορετικών αποφάσεων.
Ετσι, σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η τοποθέτηση υγιέστερων τροφών σε υψηλότερα ράφια θα αύξανε τις πωλήσεις τους.
Η τροφή είναι περισσότερο πιθανό να είναι στο οπτικό πεδίο ενός ατόμου και κατά συνέπεια να το ωθήσει (nudge) στην αγορά της, ανεξαρτήτως του αν γνωρίζει επαρκώς το πρόβλημα της παχυσαρκίας.
Tα «nudges» όμως μπορούν και να χειραγωγήσουν τους ανθρώπους και αρκετές φορές να αποβούν σε βάρος τους.
Στο κέντρο ο άνθρωπος
Πάντως η εργασία πάνω σε αυτά ενέπνευσε τον προηγούμενο πρωθυπουργό της Βρετανίας, Ντέιβιντ Κάμερον, στη δημιουργία ειδικής ομάδας εμπειρογνωμόνων (Behavioral Insights Team) το 2010, που αναζήτησε καινοτόμους τρόπους για να αλλάξει τη συμπεριφορά των πολιτών και να βελτιώσει την αποτελεσματικότητα των δημόσιων υπηρεσιών.
Ο Θέιλερ, που γεννήθηκε το 1945 στη Νιου Τζέρσεϊ, είναι καθηγητής Συμπεριφορικής Επιστήμης και Οικονομικών και διευθυντής του Κέντρου Ερευνας των Αποφάσεων στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου.
Οι κινηματογραφόφιλοι τον γνωρίζουν από την ταινία «Το μεγάλο σορτάρισμα» («The Big Short»), στην οποία εμφανίστηκε δίπλα στη Σελένα Γκόμεζ μπροστά από ένα τραπέζι του μπλακ τζακ, εξηγώντας με απίστευτη απλότητα τα σύνθετα χρηματοπιστωτικά προϊόντα του τραπεζικού τομέα που οδήγησαν στο παγκόσμιο κραχ του 2008.
Μετά την ανακοίνωση του βραβείου δήλωσε ότι η πιο σημαντική συνεισφορά του στα οικονομικά ήταν «η αναγνώριση ότι οι οικονομικοί παράγοντες είναι ανθρώπινοι και αυτό τα οικονομικά μοντέλα οφείλουν να το ενσωματώνουν».
