Λιγότερο από το 20% των Ευρωπαίων πολιτών θεωρείται «υψηλά χρηματοοικονομικά εγγράμματο» (OΟΣΑ, International Survey of Adult Financial Literacy Competencies, 2020). Η στατιστική αυτή δεν αφορά μόνο τις θεωρητικές γνώσεις. Αντιπροσωπεύει πολίτες που δυσκολεύονται να διαχειριστούν το εισόδημά τους, να προγραμματίσουν τα έξοδα, να αποφύγουν το χρέος ή να επενδύσουν με ασφάλεια. Η ανησυχία μοιάζει δικαιολογημένη: το 27% των Ευρωπαίων δηλώνει ότι η γνώση του για τα οικονομικά του είναι ανεπαρκής, με τα μεγαλύτερα κενά να εντοπίζονται στις γυναίκες και στις πιο ηλικιωμένες ομάδες (OΟΣΑ, 2022).
Οι περισσότερες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις απαντούν με στοχευμένες καμπάνιες, σχολικά προγράμματα και εθνικές στρατηγικές «οικονομικής εκπαίδευσης». Στόχος, όπως λένε, είναι η ενδυνάμωση των πολιτών, όμως το ερώτημα είναι αν η πολυφορεμένη έννοια του «οικονομικού αναλφαβητισμού» (financial literacy gap) χρησιμοποιείται για να απαλειφθεί η κοινωνική διάσταση των ανισοτήτων.
Ο Κοσμάς Μαρινάκης, καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Σιγκαπούρης, με το δημοφιλές κανάλι στο youtube, δεν φαίνεται να συμφωνεί: «Η γνώση των βασικών οικονομικών εργαλείων είναι απαραίτητη για να παίρνει ο πολίτης αποφάσεις με αυτοπεποίθηση. Χωρίς αυτήν, κινδυνεύει να γίνει παθητικός δέκτης των επιλογών των αγορών και του κράτους». Ο ίδιος θεωρεί πως πρόκειται για μια έννοια που αφορά το σύνολο του πληθυσμού, κάθε επαγγελματική κατηγορία, κάθε ηλικία, όλων των φύλων και των κοινωνικών και οικονομικών βαθμίδων, δεδομένου ότι αφορά τη λήψη αποφάσεων στην οικονομική καθημερινότητα όλων, μέσα σε ένα περιβάλλον σημαντικής αύξησης της πολυπλοκότητας των διαθέσιμων χρηματοοικονομικών προϊόντων.
Τα τελευταία χρόνια ο όρος που έχει προστεθεί στη δημόσια συζήτηση πανευρωπαϊκά ακόμα περισσότερο είναι ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός. Tην Τρίτη 4 Νοεμβρίου μάλιστα διοργανώθηκε στο Πανεπιστήμιο Πειραιά το 6o Διεθνές Συνέδριο Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού με τη συμμετοχή πλήθους καθηγητών Πανεπιστημίου υπό την αιγίδα του Ινστιτούτου Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού, ενός οργανισμού που έχει δημιουργηθεί το 2016 και στηρίζεται οικονομικά μέσω συνεργασιών με τράπεζες και ασφαλιστικές εταιρείες.
Σύμφωνα με την Κατερίνα Ματιάτου, επικεφαλής Ανάπτυξης της ActionAid στην Ελλάδα, «ο χρηματοοικονομικός εγγραμματισμός προάγει την ευθύνη των πολιτών, προωθώντας ηθικές και βιώσιμες οικονομικές συμπεριφορές. Οταν τα άτομα κατανοούν τις συνέπειες των (χρηματο)οικονομικών τους αποφάσεων, είναι πιο πιθανό να προβαίνουν σε οικονομικές κινήσεις μειώνοντας το ρίσκο, να προγραμματίζουν μακροπρόθεσμα και να κινούνται με βάση αυτόν τον προγραμματισμό, ακόμα και να επιλέγουν τους εκπροσώπους τους στο Κοινοβούλιο ανάλογα, συμβάλλοντας θετικά στην πορεία της οικονομίας. Η υπεύθυνη διαχείριση των (χρηματο)οικονομικών όχι μόνο ωφελεί τα άτομα, αλλά ενισχύει επίσης τις κοινότητες και την κοινωνία συνολικά. Παράλληλα, ο χρηματοοικονομικός εγγραμματισμός παίζει κρίσιμο ρόλο στην προώθηση της κοινωνικής ισότητας και της συμπερίληψης» υποστηρίζει.
Στον αντίποδα οι σκεπτικιστές του οικονομικού εγγραμματισμού αντιτείνουν πως πρόκειται στην ουσία για ένα ιδεολογικό (κατά βάση νεοφιλελεύθερο) εργαλείο που πείθει τον πολίτη πως η κοινωνική του θέση είναι αποτέλεσμα κυρίως των δικών του επιλογών. Η «εκπαίδευση στη φτώχεια», όπως την αποκαλούν, λειτουργεί απολίτικα: διδάσκει πώς να ζεις με λιγότερα, όχι πώς να αμφισβητείς γιατί έχεις λιγότερα. Ο οικονομικός αναλφαβητισμός μετατρέπεται έτσι σε μέτρο ατομικής υπευθυνότητας, αγνοώντας τις κοινωνικές ανισότητες και την ιστορική/ταξική διάσταση του πλούτου, με τους ανθρώπους να σκέφτονται με όρους αγοράς και όχι πολιτικής.
Η βασική ιδέα πάντως του οικονομικού εγγραμματισμού είναι απλή: αν μάθεις να διαχειρίζεσαι σωστά τα οικονομικά σου, δεν θα υπερχρεωθείς. Η ιδέα δεν είναι και τόσο καινούργια. Επί δεκαετίες τα παιδιά στο σχολείο αναγκάζονταν να γράφουν κάτι βαρετές εκθέσεις για την αποταμίευση. Ωστόσο, αν κάνετε ένα άτυπο γκάλοπ στο περιβάλλον σας, το πιο πιθανό είναι η πλειονότητα των ανθρώπων, ακόμα και απόφοιτοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, να μην κατανοεί βασικές οικονομικές έννοιες, όπως π.χ. τι σημαίνει ανατοκισμός. Το πρόβλημα είναι πραγματικό και δεν αφορά τόσο τα μεγάλα ή μεσαία εισοδήματα αλλά και τους πιο ευάλωτους.
Η ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου της Μασαχουσέτης στη Βοστόνη, Τζούλι Νέλσον, στο βιβλίο της «Economics for Humans» (University of Chicago Press, 2006) πάντως υπενθύμιζε: «Η οικονομική εκπαίδευση που προωθούν οι κυβερνήσεις δεν είναι ουδέτερη – σε μαθαίνει να προσαρμόζεσαι στις αγορές, όχι να τις αμφισβητείς». Ο δε γεωγράφος και ανθρωπολόγος Nτέιβιντ Χάρβεϊ στο «A Brief History of Neoliberalism» (Oxford University Press, 2005) τονίζει: «Η ιδεολογική δύναμη του καπιταλισμού είναι να μετατρέπει τις κοινωνικές αποτυχίες σε ατομικές ανεπάρκειες». Με άλλα λόγια, το κέντρο βάρους φεύγει από το ότι το σύστημα παράγει χρέος και εστιάζει στο ότι ο πολίτης «δεν ξέρει να διαχειριστεί το πορτοφόλι του».
Ο επίσης γεωγράφος Μπρετ Κρίστοφερς στο «Rentier Capitalism» (Verso, 2020) υπερθεματίζει: «Η πραγματική οικονομική παιδεία δεν σε μαθαίνει να παίζεις στο χρηματιστήριο – σε μαθαίνει να καταλαβαίνεις ποιοι παίζουν με εσένα». Σύμφωνα με αυτή τη σχολή σκέψης, η εκπαίδευση στην οικονομική συμπεριφορά λειτουργεί συχνά ως εργαλείο πειθάρχησης, που μετατρέπει τις κοινωνικές ανισότητες σε προσωπική ευθύνη. Τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη πάντως δεν δίνουν και πολλή σημασία σε αυτές τις φωνές.
Ποια παιδεία, λοιπόν;
Από το Ζάγκρεμπ μέχρι τη Μαδρίτη, τη Σόφια και την Αθήνα, η «χρηματοοικονομική παιδεία» παρουσιάζεται ως εργαλείο προστασίας του πολίτη. Στην πράξη, συχνά λειτουργεί ως μηχανισμός αυτορρύθμισης του φτωχού. Οι κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί μετρούν ποσοστά γνώσης, αλλά σιωπούν για τους μισθούς, την αγοραστική δύναμη, τις ώρες εργασίας και την επισφάλεια. Οι τράπεζες χρηματοδοτούν μαθήματα «οικονομικής συνείδησης», αλλά ταυτόχρονα αυξάνουν τα επιτόκια δανεισμού και τις κρυφές προμήθειες.
Η οικονομολόγος Mariana Mazzucato στο «The Value of Everything» (Penguin, 2018) σημείωνε: «Αν θέλουμε πραγματική οικονομική παιδεία, πρέπει να μάθουμε πώς δημιουργείται ο πλούτος. Εχουμε ξεχάσει να ρωτάμε ποιος δημιουργεί πραγματικά αξία και ποιος απλώς την αποσπά». Στην Ελλάδα του 2025, με την ακρίβεια και την επισφάλεια να κυριαρχούν, η φράση αυτή γίνεται επίκαιρη: η πραγματική παιδεία δεν είναι μόνο να αποταμιεύεις, αλλά να ρωτάς ποιος κερδίζει όταν εσύ δεν μπορείς να αποταμιεύσεις.
Ελλάδα: αποσπασματικά βήματα και μικρές φωτεινές εξαιρέσεις
Η Ελλάδα δεν διαθέτει πλήρως θεσμοθετημένη Εθνική Στρατηγική, παρά τις συνεργασίες και τις παραινέσεις του ΟΟΣΑ και της Τράπεζας της Ελλάδος. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσω της Γενικής Διεύθυνσης Υποστήριξης Διαρθρωτικών Μεταρρυθμίσεων (DG Reform) και του προγράμματος Technical Support Instrument (TSI), υποστηρίζει τη διαμόρφωση Εθνικής Στρατηγικής Χρηματοοικονομικού Εγγραμματισμού για τη χώρα. Η δε Τράπεζα της Ελλάδος φαίνεται πως επιδιώκει την εισαγωγή μαθήματος χρηματοοικονομικής παιδείας στα σχολεία.
Τα στοιχεία του ΟΟΣΑ (2022) για τη χώρα δείχνουν μέσο δείκτη χρηματοοικονομικής γνώσης 61/100 για ενηλίκους και 54/100 για μαθητές Λυκείου. Μόνο το 44% γνωρίζει την έννοια του σύνθετου τόκου, ενώ το 37% δηλώνει ότι «ζει για το σήμερα». Το 83% προσπαθεί να προγραμματίζει τα έξοδά του, αλλά μόλις το 30% αποταμιεύει. Το βασικό ερώτημα βέβαια είναι αν μπορεί να αποταμιεύσει.
Μια ενδιαφέρουσα προσπάθεια οικονομικού εγγραμματισμού είναι το πρόγραμμα «Αλφαβητάρι Οικονομικών» της ActionAid Hellas, το οποίο υποστηρίζεται οικονομικά από την Alpha Bank (2023–2025). Το πρόγραμμα έχει εκπαιδεύσει πάνω από 6.500 μαθητές και 550 εκπαιδευτικούς σε Ελλάδα και Κύπρο (σ.σ. και με χρήματα της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων) μέχρι σήμερα, συνδυάζοντας βιωματική μάθηση, προσομοιώσεις και πρακτικές εφαρμογές. Στην Ελλάδα έχει ήδη υλοποιηθεί σε πάνω από 200 σχολεία (τα περισσότερα δημόσια) από 12 περιφέρειες, έχει βρει σημαντική ανταπόκριση, πρωτίστως από εκπαιδευτικούς, σε δημόσια σχολεία της περιφέρειας και αναδεικνύεται ως ένα παράδειγμα προσαρμοσμένης και ρεαλιστικής προσέγγισης στην οικονομική παιδεία, χωρίς ιδιαίτερες ιδεολογικές αναφορές. Οπως αναφέρουν εκπαιδευτικοί και μαθητές που το παρακολούθησαν, τους δόθηκε η ευκαιρία να αντιλαμβάνονται βασικές αρχές οικονομικής διαχείρισης και λήψης αποφάσεων, παράλληλα με την κατανόηση της κοινωνικής διάστασης του χρήματος.
Ισπανία: σχολεία και τραπεζικές καμπάνιες
Στην Ισπανία, η χρηματοοικονομική εκπαίδευση εντάχθηκε στο σχολικό πρόγραμμα το 2014. Στο Δημοτικό διδάσκονται έννοιες όπως «χρήματα, αποταμίευση και βασικός προϋπολογισμός», ενώ στη δευτεροβάθμια προσφέρεται το μάθημα «Προσωπικά Οικονομικά». Η έκθεση PISA (2025) δείχνει μέση επίδοση 486 μονάδες για τους 15χρονους Ισπανούς, 12 μονάδες κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Το 27% των ενηλίκων θεωρεί ότι δεν έχει επαρκή γνώση για τα οικονομικά του. Η διαφορά των φύλων παραμένει: οι γυναίκες αισθάνονται λιγότερο έτοιμες να λάβουν οικονομικές αποφάσεις από τους άνδρες.
Το Σχέδιο Χρηματοοικονομικής Εκπαίδευσης (2022–2025), με συντονισμό υπουργείου Οικονομίας, Τράπεζας της Ισπανίας, προσφέρει εργαλεία υπεύθυνης διαχείρισης, αλλά με τη συμμετοχή και χρηματοδότηση τραπεζών. Παρά τις διακηρύξεις, η πραγματική χρηματοοικονομική ικανότητα των πολιτών παραμένει περιορισμένη, με τους νέους να δείχνουν θεωρητική γνώση αλλά περιορισμένη πρακτική εφαρμογή. H τέταρτη μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης βρίσκεται στο ίδιο επίπεδο με χώρες όπως η Ρουμανία (17η) όσον αφορά τη χρηματοοικονομική παιδεία.
Μια έρευνα χρηματοοικονομικής παιδείας που διεξήγαγε η Τράπεζα της Ισπανίας πριν από δύο χρόνια επιβεβαίωσε ότι το 81% του πληθυσμού δεν ήταν σε θέση να απαντήσει με ακρίβεια στις ερωτήσεις. Σύμφωνα με το τελευταίο Βαρόμετρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (2023), μόνο το 19% του πληθυσμού -δύο στους δέκα- διαθέτει υψηλό επίπεδο χρηματοοικονομικών γνώσεων, ενώ ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι 26%.
Βουλγαρία: πρακτικά μαθήματα σε κοινωνία χωρίς εμπιστοσύνη
Η Βουλγαρία δεν έχει υποχρεωτική εκπαίδευση σε θέματα χρηματοοικονομικής παιδείας στα σχολεία για νέους κάτω των 18 ετών. Ωστόσο, η κυβέρνηση έχει μια επίσημη στρατηγική (2021-2025) για την προώθηση της χρηματοοικονομικής παιδείας, ενώ μη κυβερνητικές οργανώσεις και εταιρείες του χρηματοοικονομικού τομέα έχουν τις δικές τους ιδιωτικές πρωτοβουλίες για μαθήματα προσωπικών οικονομικών στα σχολεία. Συνολικά, αυτές οι πρωτοβουλίες είναι πολύ δημοφιλείς μεταξύ των μαθητών, επειδή σχετίζονται με πρακτικές γνώσεις και δεξιότητες, όπως η κατάρτιση μηνιαίου προϋπολογισμού, η δανειοδότηση για την αγορά του πρώτου αυτοκινήτου, ο υπολογισμός των επιτοκίων, οι δεξιότητες επένδυσης κ.λπ.
Κροατία: πρότυπο «ορθολογικής διαχείρισης»
Η Κροατία έχει καταρτίσει το Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού (2021–2026), με στόχο την ενίσχυση της οικονομικής παιδείας όλων των ηλικιών. Η «Οικονομική και Χρηματοοικονομική Παιδεία» εντάχθηκε ήδη από το 2019 σε όλα τα σχολικά επίπεδα, μέσω μαθημάτων, εξωσχολικών δραστηριοτήτων και προγραμμάτων εμπειρικής μάθησης. Η έρευνα της Κεντρικής Τράπεζας της Κροατίας (HNB) και της HANFA (2023) δείχνει σταδιακή βελτίωση: οι πολίτες απαντούν σωστά στο 70% των ερωτήσεων, αλλά μόλις το 59% εφαρμόζει στην πράξη όσα μαθαίνει. Η ψηφιακή χρηματοοικονομική παιδεία παραμένει στο 49%, κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ (55%). Τα προγράμματα αυτά περιλαμβάνουν, πέρα από θεωρία, προσομοιώσεις τραπεζικών αποφάσεων, μαθητικά διαγωνιστικά κουίζ και συμβουλές για την καθημερινή οικονομική διαχείριση, στοιχεία που δίνουν στην Κροατία μια συγκριτική υπεροχή στον ευρωπαϊκό χάρτη.
* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Marina Kelava (H-Alter.org – Κροατία), Ana Somavilla (El Confidencial – Ισπανία) και Tsvetelina Sokolova (Mediapool.bg – Βουλγαρία)
