Προειδοποίηση ESM: Κίνδυνοι αστάθειας «κυκλώνουν» την ευρωζώνη

Η ευρωζώνη αντιμετωπίζει ένα πιο ασταθές παγκόσμιο περιβάλλον, στο οποίο οι ταυτόχρονοι κλονισμοί αλληλεπιδρούν και ενισχύουν ο ένας τον άλλον. Η νέα έκθεση του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, Euro Area Stability Watch 2026, με τίτλο «Παγκόσμιοι κραδασμοί, εγχώριες ασπίδες: Ανθεκτικότητα υπό πίεση», εξετάζει τις μακροοικονομικές και δημοσιονομικές επιπτώσεις της αύξησης των αμυντικών δαπανών, πώς αυτές μπορούν να μετριαστούν και πώς μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη («δημοσιονομική αποπληρωμή»).

Στο πλαίσιο αυτό, αναλύονται δύο βασικοί εξωτερικοί κίνδυνοι για την ευρωζώνη: οι παρατεταμένες γεωπολιτικές εντάσεις, συμπεριλαμβανομένης μιας πιθανής εκ νέου κλιμάκωσης στη Μέση Ανατολή, και μια απότομη διόρθωση των τιμών των περιουσιακών στοιχείων των Ηνωμένων Πολιτειών, με αιχμή τον τεχνολογικό τομέα. Συνδυασμένα, θα μπορούσαν να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην οικονομία της ζώνης του ευρώ, στις αγορές κρατικών ομολόγων της και στις δημοσιονομικές πορείες, ειδικά σε χώρες με υψηλό χρέος, όπως η Ελλάδα.

Προτεραιότητα οι αμυντικές δαπάνες

Η αμυντική ενίσχυση της Ευρώπης αποτελεί πολιτική προτεραιότητα με δημοσιονομικές επιπτώσεις, αλλά το δημοσιονομικό κόστος μπορεί να συγκρατηθεί εάν οι δαπάνες έχουν σχεδιαστεί για να ενισχύσουν την ανάπτυξη. Στην έκθεση καταγράφεται ότι οι αμυντικές επενδύσεις μπορούν να δημιουργήσουν δευτερογενείς επιπτώσεις στην παραγωγικότητα μέσω των εγχώριων αλυσίδων εφοδιασμού που, μακροπρόθεσμα, θα αντισταθμίσουν περισσότερο από το ήμισυ του δημοσιονομικού κόστους τους. Ο αμυντικός τομέας πρέπει να γίνει πηγή καινοτομίας, όχι απλώς αποδέκτης της δημόσιας ζήτησης.

Οι δευτερογενείς επιπτώσεις στην παραγωγικότητα και η δημοσιονομική απόσβεση από την οικονομική ανάπτυξη είναι πιθανότερο να συμβούν όταν η έρευνα και η ανάπτυξη έχουν προτεραιότητα, προέρχονται ευρέως από το εσωτερικό της Ευρώπης, οι προμήθειές τους είναι έντασης καινοτομίας και δεσμεύονται από τα κιγκλιδώματα ενός αξιόπιστου δημοσιονομικού πλαισίου. Συμπερασματικά, ο ΕΜΣ αναφέρει ότι η αύξηση των αμυντικών δαπανών σε έναν ορθό εθνικό δημοσιονομικό σχεδιασμό και ο αποτελεσματικός ευρωπαϊκός συντονισμός μπορούν να αλληλοενισχύονται, μειώνοντας το δημοσιονομικό κόστος των υψηλότερων απαιτήσεων αμυντικών δαπανών.

Ανθεκτικότητα αλλά και ευπάθειες

Η ευρωζώνη αντιμετωπίζει αυτή τη νέα εποχή έχοντας επιδείξει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα σε πρόσφατους κλονισμούς, αλλά με μικρότερο περιθώριο απορρόφησης νέων. Η απασχόληση βρίσκεται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα, τα spreads των κρατικών ομολόγων παραμένουν περιορισμένα, οι τράπεζες είναι καλά κεφαλαιοποιημένες και τα κοινά backstops είναι ισχυρότερα από ό,τι στο παρελθόν.

Ωστόσο, η ανθεκτικότητα αυτή είναι υπό όρους, καθώς αυτά τα πλεονεκτήματα συνυπάρχουν με σημαντικές ευπάθειες. Σύμφωνα με τους ειδικούς του ΕΜΣ, ο δημοσιονομικός χώρος διαβρώνεται, εν μέρει λόγω των αυξημένων αναγκών για αμυντικές δαπάνες. Δεύτερον, η ευρωζώνη παραμένει δομικά εκτεθειμένη σε κραδασμούς των τιμών της ενέργειας, που προκύπτουν από γεωπολιτικές εντάσεις. Τέτοιοι κλυδωνισμοί αυξάνουν τις τιμές και την αβεβαιότητα, επιβαρύνουν την ανταγωνιστικότητα και τις επενδύσεις και ελλοχεύουν κίνδυνο μόνιμης ζημίας στην παραγωγικότητα.

Τέλος, οι στενοί χρηματοοικονομικοί δεσμοί με τις ΗΠΑ εκθέτουν τους Ευρωπαίους επενδυτές σε οποιαδήποτε πιθανή ανατιμολόγηση των αμερικανικών ομολόγων και μετοχών. Η αυξανόμενη πολιτική αβεβαιότητα, οι μακροπρόθεσμες ανησυχίες για τη δημοσιονομική βιωσιμότητα και οι εκτεταμένες αποτιμήσεις μετοχών που βασίζονται σε προσδοκίες κερδών στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης, δημιουργούν την πιθανότητα μιας ξαφνικής διόρθωσης των τιμών των περιουσιακών στοιχείων που προέρχονται από τις ΗΠΑ. Επίσης, οι αγορές κρατικών ομολόγων της ευρωζώνης εξαρτώνται όλο και περισσότερο από επενδυτές που είναι ευαίσθητοι στις τιμές, πολλοί από το εξωτερικό, αυξάνοντας τον κίνδυνο η επιδείνωση του κλίματος να μεταφραστεί σε σημαντικές μεταβολές των spreads των κρατικών ομολόγων.

ΤΟ ΔΥΣΜΕΝΕΣ ΣΕΝΑΡΙΟ

Προβλέψεις για ύφεση και πληθωρισμό άνω του 5%

Στο δυσμενές σενάριο που εξετάζεται στην έκθεση, η ευρωζώνη θα μπορούσε να εισέλθει σε ύφεση και ο πληθωρισμός θα μπορούσε να πλησιάσει το 5%. Αυτές οι εκτιμήσεις δεν λαμβάνουν υπόψη καμία νομισματική πολιτική ή διακριτή δημοσιονομική πολιτική. Οι επενδύσεις θα πλήττονταν σοβαρά, οι εξαγωγές θα αποδυναμώνονταν και οι απώλειες στην παραγωγή θα επέμεναν, με το πραγματικό ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ) να παραμένει περίπου 2% κάτω από το βασικό σενάριο μακροπρόθεσμα.

Οι λόγοι ελλείμματος και χρέους θα αυξάνονταν μόνο μέτρια τα πρώτα δύο χρόνια, μετριασμένοι εν μέρει από τον υψηλότερο πληθωρισμό. Η μακροπρόθεσμη εικόνα είναι πιο απογοητευτική: ο μέσος λόγος δημόσιου χρέους προς ΑΕΠ της ευρωζώνης θα αυξηθεί κατά περίπου 20 ποσοστιαίες μονάδες σε σύγκριση με τις βασικές προβλέψεις, με σχεδόν όλα τα κράτη – μέλη να ακολουθούν ανοδικές τροχιές χρέους.

Οι μεγάλες ανάγκες δημοσιονομικής προσαρμογής θα πρέπει να αντιμετωπιστούν στο πλαίσιο του νέου δημοσιονομικού πλαισίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης, το οποίο παρέχει ευελιξία και χρόνο. Αλλά η συνολική απαίτηση εξυγίανσης υπερβαίνει κατά πολύ αυτό που έχουν επιτύχει πολλές χώρες στο παρελθόν. Η διατήρηση της εμπιστοσύνης της αγοράς είναι ζωτικής σημασίας για μια επιτυχημένη σταδιακή προσαρμογή, απαιτώντας δύσκολες πολιτικές αποφάσεις σχετικά με τις προτεραιότητες δαπανών και σαφή εστίαση σε μεταρρυθμίσεις που υποστηρίζουν την ανάπτυξη.

Η δημοσιονομική ανθεκτικότητα στο μέλλον εξαρτάται, επομένως, από την αξιοπιστία. Τα καλά σχεδιασμένα δημοσιονομικά πλαίσια είναι απαραίτητα για τη διατήρηση της ανθεκτικότητας σε ένα εύθραυστο μακροοικονομικό περιβάλλον. Χωρίς θεσμικά προστατευτικά κιγκλιδώματα, οι χώρες θα βρίσκονταν στο έλεος της αστάθειας της αγοράς, που οφείλεται στις μεταβολές του κλίματος, μια σημαντική αιτία προηγούμενων κρίσεων.

Ο σχεδιασμός πολιτικής έχει επίσης σημασία, όπως καταδεικνύεται από την εμπειρία της ενεργειακής κρίσης του 2022: τα μέτρα στήριξης ευρείας βάσης αποδείχθηκαν πιο δύσκολο να χαλαρώσουν όπου η εκλογική πίεση και ο πολιτικός κατακερματισμός ήταν μεγαλύτεροι. Μια τέτοια δυναμική θα μπορούσε να αποδειχθεί πιο δαπανηρή σε ένα μελλοντικό σοκ, καθώς ο δημοσιονομικός χώρος είναι στενότερος. Αυτό ενισχύει την υπόθεση για προσωρινά, στοχευμένα και προσαρμοσμένα μέτρα για την απορρόφηση των εξωτερικών κραδασμών. Η ανασυγκρότηση των αποθεμάτων, οι αποτελεσματικές δαπάνες και η προώθηση των μεταρρυθμίσεων είναι πιο σημαντικές από ποτέ.

Ως υποστηρικτικό μέσο, το δίχτυ ασφαλείας της ζώνης του ευρώ μπορεί να αποτρέψει τη μετατροπή των πιέσεων ρευστότητας σε φόβους φερεγγυότητας, μεταξύ άλλων μέσω μηχανισμών ασφάλισης, όπως οι προληπτικές ρυθμίσεις του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας.