Αναπηρία, φτώχεια, κοινωνικός αποκλεισμός: Οι Ευρωπαϊκές νομοθεσίες προάγουν την αξιοπρέπεια;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε ένα ολοκληρωμένο κοινωνικό χαρτοφυλάκιο που αντιμετωπίζει τις διαθεματικές ευαλωτότητες, σε μια συνδυαστική προσπάθεια για την εξάλειψη της φτώχειας στην ΕΕ και την ενίσχυση των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία. Η πρώτη «Στρατηγική της ΕΕ ενάντια στη Φτώχεια» έχει ως διακηρυγμένο στόχο την εξάλειψη της φτώχειας έως το 2050 και τη μείωση του αριθμού των ατόμων που διατρέχουν κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού κατά τουλάχιστον 15 εκατομμύρια έως το 2030.

Ο στόχος της εξάλειψης της φτώχειας έως το 2050 ξεκίνησε αρχικά από τη δέσμευση της Προέδρου της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης τον Σεπτέμβριο του 2025. Αν και αυτή η κίνηση χαρακτηρίστηκε ως η πρώτη στρατηγική της ΕΕ για την καταπολέμηση της φτώχειας, βασίζεται στο Σχέδιο Δράσης του 2021 για τον Ευρωπαϊκό Πυλώνα Κοινωνικών Δικαιωμάτων και στην πρόσκληση για υποβολή στοιχείων του Ιουλίου 2025, με σκοπό τη μείωση του αριθμού των ατόμων που διατρέχουν κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού.

Από το 2013, το κόστος της στέγασης στην Ευρώπη έχει αυξηθεί κατά 60% και σχεδόν ένα εκατομμύριο άνθρωποι είναι πλέον άστεγοι. Σήμερα, ένας στους πέντε Ευρωπαίους και ένα στα τέσσερα παιδιά διατρέχουν κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού. Επιπλέον, το να μεγαλώνει κανείς σε ένα ασταθές περιβάλλον έχει σοβαρές και μόνιμες επιπτώσεις, αν μάλιστα λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι, τα τελευταία πέντε χρόνια, δεν έχει σημειωθεί σημαντική μείωση του ποσοστού παιδικής φτώχειας στην ΕΕ. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Ευρωπαϊκή Εγγύηση για τα Παιδιά προστίθεται στην παρούσα στρατηγική, η οποία αποτελεί το κύριο εργαλείο που χρησιμοποιεί η ΕΕ για την καταπολέμηση των ανισοτήτων μεταξύ παιδιών.

Εκτός αυτών, περίπου 90 εκατομμύρια άτομα στην Ευρωπαϊκή Ένωση (περισσότερα από ένα στα πέντε) ζουν με αναπηρία, και ένα στα τρία από αυτά εξακολουθεί να διατρέχει κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού. Επιπλέον, 1,4 εκατομμύρια άτομα με αναπηρία εξακολουθούν να διαμένουν σε ιδρύματα, και μόνο το ήμισυ από αυτά συμμετέχει στην αγορά εργασίας. Η οικονομία της ΕΕ χάνει περίπου 840 εκατομμύρια έως 1,42 δισεκατομμύρια ευρώ του ΑΕΠ ετησίως ως αποτέλεσμα της διάκρισης κατά των ατόμων με αναπηρία. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο διατύπωσε τη θέση του σχετικά με τη στρατηγική κατά της φτώχειας στις 12 Φεβρουαρίου 2026, πριν από την πρόταση της Επιτροπής. Στις βασικές προτεραιότητες του Κοινοβουλίου περιλαμβάνονταν η ποιοτική προσχολική αγωγή, οι ίσες εκπαιδευτικές ευκαιρίες για τα παιδιά με αναπηρίες, καθώς και η αναγνώριση της φτώχειας ως αιτίας και συνέπειας των διαθεματικών διακρίσεων.

Η στρατηγική αυτή βασίζεται σε τρεις προτεραιότητες: 1) συντονισμένη δράση κατά της φτώχειας, 2) αποτελεσματική πρόσβαση σε υπηρεσίες υψηλής ποιότητας σε συνδυασμό με επαρκή εισοδηματική στήριξη, και 3) αξιοπρεπείς θέσεις εργασίας για όλα τα άτομα, καθώς αυτό αποτελεί το πρώτο βήμα για την έξοδο από τη φτώχεια όσων είναι σε θέση να εργαστούν. Μια άλλη αποστολή αυτού του πακέτου είναι να εξελίξει την πολιτική για την καταπολέμηση του αποκλεισμού από τη στέγαση, την οποία επισήμανε η Επιτροπή τον Δεκέμβριο του 2025. Αυτό θα επιδιωχθεί μέσω έγκαιρων παρεμβάσεων για τον εντοπισμό νοικοκυριών υψηλού κινδύνου αστεγίας και αποκλεισμού από τη στέγαση, της προσφοράς σταθερών εναλλακτικών λύσεων στέγασης στους άστεγους, καθώς και της αύξησης των επιπέδων κοινωνικής και προσιτής στέγασης μέσω των δημοσίων επενδύσεων, της μη κερδοσκοπικής στέγασης και της στοχευμένης χρηματοδότησης. Επίσης, σκοπός αυτής της στρατηγικής είναι να αποτελέσει μια ανθρωποκεντρική προσέγγιση, προκειμένου να βοηθήσει τα άτομα να βρουν αποτελεσματικά μια ασφαλή κατοικία και να προσφέρει πλήρη υποστήριξη, απαραίτητη για τη διατήρησή της με την πάροδο του χρόνου.

Ένας ακόμη πυλώνας της στρατηγικής είναι η βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των ατόμων με αναπηρία. Ο στόχος αυτός συνδέεται με τα μέτρα καταπολέμησης της φτώχειας, καθώς οι Ευρωπαίοι με αναπηρία διατρέχουν σημαντικά υψηλότερο κίνδυνο φτώχειας. Στην κατεύθυνση αυτή, η στρατηγική προτείνει την εισαγωγή της Ευρωπαϊκής Κάρτας Αναπηρίας και της Ευρωπαϊκής Κάρτας Στάθμευσης για Άτομα με Αναπηρία, ενισχύοντας την προσβασιμότητα σε όλα τα μέσα μεταφοράς και εστιάζοντας σε δημοκρατικές πρακτικές χωρίς αποκλεισμούς και προσβάσιμες, όπως οι ευρωπαϊκές εκλογές του 2029. Μια δεύτερη πρακτική είναι η ενδυνάμωση των ατόμων με αναπηρία, ώστε να επιτύχουν έναν ανεξάρτητο και πιο κοινωνικό τρόπο ζωής. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι βέβαιη ότι αυτό θα επιτευχθεί με τη βοήθεια μιας πρωτοβουλίας ΕΕ, της «Συμμαχίας κατά της Φτώχειας», με στόχο την προώθηση της δημιουργίας εγκαταστάσεων ανεξάρτητης διαβίωσης με κονδύλια της ΕΕ, καθώς και πρωτοβουλιών για θέσεις εργασίας χωρίς αποκλεισμούς, εκπαίδευση και κατάρτιση με στόχο την ενίσχυση της ετοιμότητας για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης. Τέλος, η Επιτροπή σχεδιάζει την ανάπτυξη δράσεων πέρα από τα σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πράγμα που σημαίνει την ενίσχυση της παρουσίας των ατόμων με αναπηρία στις εξωτερικές οικονομικές υποθέσεις και δραστηριότητες, όπως η ανοικοδόμηση της Ουκρανίας.
Παρά τις φιλόδοξες διακηρύξεις, σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Δίκτυο κατά της Φτώχειας (EAPN), η συγκεκριμένη στρατηγική βασίζεται αποκλειστικά σε υφιστάμενα κονδύλια, χωρίς να δημιουργούνται νέα στην κατεύθυνση πιο βιώσιμων εθνικών κοινωνικών συστημάτων.

Η στρατηγική αποτελείται εξ ολοκλήρου από μη δεσμευτικές συστάσεις και κατευθυντήριες γραμμές βέλτιστων πρακτικών, χωρίς ειδικό προϋπολογισμό και χωρίς δεσμευτική νομοθεσία. Επιπλέον, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Δίκτυο (ESN), το οποίο διαθέτει μεγάλη εμπειρία σε πρωτοβουλίες υποστήριξης ατόμων με αναπηρία, επισημαίνει ότι το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο αναλαμβάνει ήδη το οικονομικό βάρος για μεγάλο μέρος των προγραμμάτων, αλλά απαιτούνται περαιτέρω πόροι. Η Ομάδα των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών ζητά τουλάχιστον 20 δισεκατομμύρια ευρώ μόνο για την Εγγύηση για τα Παιδιά, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Περιφερειών ζητά να εξαιρούνται οι κοινωνικές επενδύσεις από τους κανόνες του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης σχετικά με το έλλειμμα.

Μια άλλη παρατήρηση που έκαναν τόσο το EAPN όσο και το ESN είναι ότι αυτή η νέα στρατηγική αντιμετωπίζει τη φτώχεια κυρίως ως εμπόδιο στην ανταγωνιστικότητα και όχι ως ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κοινωνικής δικαιοσύνης. Επιπλέον, το ESN τονίζει ότι η στρατηγική θέτει ως στόχο την εξάλειψη της φτώχειας έως το 2050, χωρίς συγκεκριμένα ενδιάμεσα ορόσημα ή μηχανισμούς επιβολής.

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που επισημάνθηκαν από το Δίκτυο κατά της Φτώχειας και την Επιτροπή των Περιφερειών είναι η απουσία ή η ανεπαρκής κάλυψη, στο πλαίσιο αυτής της στρατηγικής, ορισμένων ομάδων που βιώνουν καθημερινά τον κοινωνικό αποκλεισμό, όπως οι σεξεργάτες και σεξεργάτριες, οι μετανάστες χωρίς χαρτιά, τα τρανς και τα ίντερσεξ άτομα. Προς το παρόν, μόνο 16 κράτη-μέλη της ΕΕ (λίγο περισσότερα από τα μισά) καλύπτονται από τον Ευρωπαϊκό Δείκτη Κοινωνικών Υπηρεσιών του ESN, γεγονός που επηρεάζει αρνητικά την εγκυρότητα οποιασδήποτε στρατηγικής βασίζεται σε αυτόν. Το EAPN, εκφράζοντας ανησυχία για την προσέγγιση αυτή, υποστηρίζει ότι «η υπερβολική εξάρτηση από τη συμμετοχή στην αγορά εργασίας ως κύρια οδό εξόδου από τη φτώχεια» ενέχει τον κίνδυνο στιγματισμού των ατόμων που δεν είναι σε θέση να εργαστούν. Στην ίδια κατεύθυνση, το ESN ζητά μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που να συνδυάζει εισοδηματική στήριξη, στέγαση, υγεία και κοινωνική φροντίδα, και όχι ενασχόληση μόνο θέματα που σχετίζονται με την απασχόληση. Η Επιτροπή των Περιφερειών υιοθετεί μια ενδιάμεση στάση, υποστηρίζοντας την ενεργό ένταξη και παράλληλα ζητώντας μια οδηγία για το ελάχιστο εισόδημα.

Τέλος, τόσο το Δίκτυο κατά της Φτώχειας όσο και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Δίκτυο επισημαίνουν ότι η προγραμματισμένη «Συμμαχία κατά της Φτώχειας» αναφέρονται στη συμμετοχή των επιχειρήσεων και της φιλανθρωπίας, αλλά δεν είναι σαφή ως προς τον ρόλο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Οι κοινωνικές υπηρεσίες πρέπει να καθοδηγούν τη διαδικασία σε κάθε στάδιο, ώστε να είναι επιτυχής. Η Επιτροπή των Περιφερειών ζητά τη συμμετοχή των ατόμων που βιώνουν τη φτώχεια. Αυτό υποδηλώνει μια επαναλαμβανόμενη διαμάχη σχετικά με το ποιος θα έχει θέση στο τραπέζι όσον αφορά την εφαρμογή και τη ευθύνη.

Συνολικά, η στρατηγική αυτή, η πρώτη στρατηγική κατά της φτώχειας που έχει καταρτιστεί ποτέ, αποτελεί αναμφίβολα ένα βήμα προς την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού των ατόμων που ζουν σε συνθήκες φτώχειας, ενώ παράλληλα προωθεί την εφαρμογή πολιτικών που ελπίζουμε ότι θα φέρουν τα άτομα με αναπηρία πιο κοντά στην πλήρη ισότητα. Ωστόσο, μια τέτοια στρατηγική πρέπει να είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τα ανθρώπινα δικαιώματα και, για να ληφθεί σοβαρά υπόψη, πρέπει να αντιμετωπίζει σαφώς τις βαθιές αιτίες της φτώχειας, να ενθαρρύνει μια πιο ισότιμη κατανομή του πλούτου, να βελτιώνει τις συνθήκες εργασίας, να εξασφαλίζει επαρκή χρηματοδότηση των δημόσιων υπηρεσιών και να εγγυάται σε όλους πρόσβαση σε ποιοτική στέγαση. Τα άτομα που ζουν στη φτώχεια πρέπει να συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση των πολιτικών που τους επηρεάζουν, προκειμένου να επιτευχθεί αυτός ο στόχος. Καθώς μια από τις πιο σκληρές μορφές φτώχειας είναι η παιδική φτώχεια, είναι απολύτως απαραίτητες ουσιαστικές προσπάθειες για δημόσιες, καθολικές και υψηλής ποιότητας υπηρεσίες φροντίδας και εκπαίδευσης των παιδιών, καθώς και η πρόσβαση των γονέων σε αξιοπρεπείς θέσεις πλήρους απασχόλησης, προκειμένου να τερματιστεί ο κύκλος της φτώχειας. Έτσι, παρόλο που η στρατηγική την οποία ανακοίνωσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπνέεται από καλές προθέσεις, παραμένει βραχυπρόθεσμη, με ανεπαρκείς δεσμευτικές υποσχέσεις, ασαφή χρηματοδότηση και ελλείψεις στη διακυβέρνηση, καθιστώντας τον στόχο της εξάλειψης της φτώχειας έως το 2050 ουτοπικό.

Τεάνα Γκερμένι, μεταπτυχιακή φοιτήτρια του Tμήματος ΜΜΕ του ΕΚΠΑ (πρόγραμμα: Μεταναστευτικές και Προσφυγικές Ροές)

—

Η Inter Alia* αναβάθμισε και σας παρουσιάζει το νέο μηνιαίο δελτίο «Στρέφοντας το βλέμμα στην Ευρώπη». Ξεκινώντας από τον Απρίλιο του 2026, μια ομάδα περίπου 50 νέων από 8 ευρωπαϊκές χώρες θα συνεργάζονται κάθε μήνα, συντάσσοντας το δελτίο, που θα περιλαμβάνει νέα, άρθρα γνώμης, πολιτικές αναλύσεις, podcast και βίντεο. Στόχος, μια κριτική, εύληπτη και φρέσκια παρουσίαση μείζονων πολιτικών εξελίξεων σε πολλά πεδία. Ανάμεσά τους, η νεολαία, ο πολιτισμός, το φύλο, οι κοινωνικές υποθέσεις, η μετανάστευση και το άσυλο, ο δημόσιος χώρος και τα πολιτικά δικαιώματα, ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός, το κράτος δικαίου, το περιβάλλον, η ανταγωνιστικότητα και η ενιαία αγορά. Kαλώς ήρθατε στον κόσμο του νέου, αναβαθμισμένου δελτίου. Συνεχίζουμε, στρέφοντας πάντα το βλέμμα μας στην Ευρώπη.

Συντακτική ομάδα:

• Σύνταξη: Αφροδίτη Γκόρτσου, Ελπίδα Γκουτζουπά, Φωτεινή Κατσαμπάνη, Τεάνα Γκερμενι, Alexandre Hountomey
• Επιστημονικός σύμβουλος: Θάνος Δελλατόλας
• Επιμέλεια κειμένων: Στρατής Μπουρνάζος
• Υπεύθυνος έργου: Νίκος Παπακώστας

* Inter Alia σημαίνει «μεταξύ άλλων» στα λατινικά. Βασισμένη στη φιλοσοφία της συνεργασίας και της αμοιβαιότητας, η Inter Alia εργάζεται για την προώθηση της πολιτικής εκπαίδευσης, του κοινωνικού μετασχηματισμού και της συλλογικής δράσης. Εκφράζει την πρόθεση να στεκόμαστε πρόθυμα και με χαρά μεταξύ άλλων, να συν-δημιουργούμε, να κάνουμε παραχωρήσεις και να προωθούμε την κοινή πρόοδο και τη συλλογική νοημοσύνη.