Ο Ζακ Ντεριντά, σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Le Monde τον Δεκέμβριο του 1997, είχε σημειώσει ότι «δεν υπάρχει ούτε πολιτισμός ούτε κοινωνικός δεσμός χωρίς μια αρχή φιλοξενίας». Τι είδους πολιτισμό έχουμε στην Ελλάδα του 2026 όταν υποδεχόμαστε τους ξένους ως «γυμνές ζωές» κατά τον Τζιόρτζιο Αγκάμπεν ή «περιττούς ανθρώπους», παρείσακτους της παγκοσμιοποίησης κατά τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν, οδηγώντας τους στον θάνατο; Οι εκτοπισμένοι και οι αιτούντες άσυλο –γράφει ο Πολωνός στοχαστής– αντιμετωπίζονται σαν ανθρώπινα απορρίμματα. Ετσι αντιμετωπίστηκαν οι επιβαίνοντες στο σκάφος των μεταναστών στα ανοιχτά της Χίου όπου μητέρες, παιδιά και έμβρυα πέθαναν από κρανιοεγκεφαλικές και πνευμονοθωρακικές συντριπτικές κακώσεις και όχι από πνιγμό.
Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου έχει σχεδιάσει η Ελλάδα να συνεργαστεί με άλλες ευρωπαϊκές χώρες για τη δημιουργία returnhubs (δομών επιστροφής) στην Αφρική. Πρόκειται για ειδικές εγκαταστάσεις σε τρίτες χώρες εκτός Ε.Ε., όπου θα φιλοξενούνται προσωρινά άτομα, των οποίων οι αιτήσεις ασύλου έχουν απορριφθεί. Παράλληλα, άθλιες συνθήκες επικρατούν σε προσφυγικές δομές όπως αποκαλύφθηκε πρόσφατα στη Δομή των Οινοφύτων όπου οι ίδιοι οι πρόσφυγες κατήγγειλαν απάνθρωπες συνθήκες, ενώ οι τραγωδίες στις ελληνικές θάλασσες με θύματα πρόσφυγες δεν παύουν να αυξάνονται. Η χώρα μας έχει καταδικαστεί επανειλημμένως για περιστατικά παραβίασης του διεθνούς δικαίου, στα οποία έχασαν τη ζωή τους στη θάλασσα πρόσφυγες και μετανάστες.
Ποια είναι η σύγχρονη μιντιακή πραγματικότητα όσον αφορά το προσφυγικό; Γιατί το προσφυγικό δεν «συγκινεί» στην πραγματικότητα πλέον ούτε την αντιπολίτευση με αποτέλεσμα το κυβερνών κόμμα να επιδίδεται σε θανατοπολιτική των pushbacks;
Το προσφυγικό αποτελεί μία από τις σημαντικότερες κοινωνικές προκλήσεις του 21ου αιώνα. Κι όμως βρίσκεται ολοένα και πιο χαμηλά στην ατζέντα των πολιτικών δυτικών κρατών, ενώ τα μίντια υιοθετούν κατά κύριο λόγο ένα στιγματιστικό πλαίσιο ή απλά ακολουθούν την τακτική της αποσιώπησης. Στη χώρα μας μοιάζει πλέον να μην αφορούν κανέναν οι ζωές των Ευάλωτων Αλλων, με αποτέλεσμα η κυβέρνηση να εφαρμόζει ανεμπόδιστα σκληρή καταστολή, συνεχή επιτήρηση και διαστρέβλωση των γεγονότων. Η περίπτωση της Χίου αποτελεί το ύστατο παράδειγμα αυτής της πολιτικής-βασικό τρίπτυχο κάθε αυταρχικού καθεστώτος. Κι εμείς κλείνουμε τα αυτιά μας και τα μάτια. Αλλάζουμε κανάλι ή σελίδα. Τι μας συμβαίνει και ένας άνθρωπος ξένος –όχι πολίτης ενός έθνους-κράτους– δεν είναι άνθρωπος στα μάτια μας, ακόμα κι όταν υπερασπιζόμαστε ως ανθρωπιστές τα δικαιώματά του;
Οι κοινωνίες υποδοχής συχνά προσεγγίζουν τους πρόσφυγες μέσα από πρίσματα πολιτισμικής υπεροχής, προβάλλοντας τις δικές τους αξίες ως καθολικές και τους πρόσφυγες ως «υποδεέστερους» ή «παθητικούς δέκτες» βοήθειας. Η μετααποικιακή θεωρία έχει δείξει ότι οι λόγοι περί πολιτισμικής υπεροχής αναπαράγουν τον διαχωρισμό ανάμεσα στη «Δύση» και τον «Αλλο». Στο προσφυγικό πλαίσιο, αυτό οδηγεί συχνά σε πρακτικές που στερούν από τους πρόσφυγες τη δυνατότητα δρώντος υποκειμένου, καθώς εμείς δεν έχουμε μάθει τίποτα άλλο από το να μη βλέπουμε την υποκειμενικότητά τους. Δεν έχουμε μάθει δηλαδή να βλέπουμε ανθρώπους, αλλά παράτυπους και παράνομους. Δεν έχουμε μάθει να βλέπουμε τον Αλλο πέρα από το στάτους του πρόσφυγα, το στίγμα του μετανάστη.
Η δυτική πολιτισμική υπεροχή δεν είναι απλώς μια ιδεολογική στάση, αλλά ένας ιστορικά διαμορφωμένος μηχανισμός εξουσίας που συνεχίζει να επηρεάζει τις πολιτισμικές και πολιτικές σχέσεις σε παγκόσμιο επίπεδο.
Οι άνθρωποι που έρχονται στην ελληνική επικράτεια έχουν το δικαίωμα να ζητήσουν άσυλο και υπάρχει υποχρέωση του κράτους να καταγράψει το αίτημα και να το εξετάσει. Η ελληνική κυβέρνηση, ωστόσο, τους στέλνει πίσω σε διεθνή ύδατα ή στις ακτές της Λιβύης και της Τουρκίας καταδικάζοντάς τους σε θάνατο, στερώντας τους το θεμελιώδες δικαίωμα να έρθουν στη χώρα και να ζητήσουν προστασία δίχως καν να μεριμνήσει για την προστασία των ευάλωτων ανθρώπινων ζωών πάνω στις βάρκες. Γιατί το δικαίωμα να έχεις δικαιώματα δίνεται μόνο από τα εθνικά νομικά συστήματα στους πολίτες. Και τελικά όποιος είναι πολίτης είναι και άνθρωπος. Διαφορετικά αντιμετωπίζεται –έστω και ερήμην μας– ως υπάνθρωπος.
Ποιος μιλά σήμερα για τους πρόσφυγες; Και ποιος τους ακούει; Αν ανατρέξουμε στην ειδησεογραφική κάλυψη των υποθέσεων που αφορούν πρόσφυγες και μετανάστες, θα διαπιστώσουμε τη χρήση αναχρονιστικών και στιγματιστικών λέξεων. Αν ανατρέξουμε στην τέχνη, θα βρούμε ελάχιστους που ασχολούνται με το ζήτημα. Το ίδιο και στην εκπαίδευση.
Θα πρέπει να υπάρξουν κι άλλοι σαν τον Θανάση Τριαρίδη με το αμείλικτο θέατρο που καταγγέλλει τους δολοφόνους των μεταναστών και παραδίδει το βραβείο Ελληνικής Δραματουργίας «Κάρολος Κουν», που του απονεμήθηκε για το έργο του «Να ξέρετε πως αυτό που ακούτε είναι σφύριγμα τρένου», σε επιζώντα πρόσφυγα της Πύλου. Το έργο του ήταν εξάλλου εμπνευσμένο από το ναυάγιο της Πύλου.
Θα πρέπει να υπάρξουν κι άλλα προγράμματα σπουδών όπως η «Ιατρική των Καταστροφών και Παγκόσμια Υγεία» της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ για να φωτίσουν την αντανάκλαση του κοινωνικού και του πολιτικού πάνω στο βιολογικό, σε ποιον βαθμό τα υγειονομικά προβλήματα παραμένουν απότοκα κοινωνικών προβλημάτων και πόσες διαφορετικές σημασίες μπορεί να έχει η ανθρώπινη ζωή ανάλογα με το σημείο του χάρτη που θα ακουμπήσει ο δείκτης στο γύρισμα της σφαίρας.
