Ο μύθος του Οιδίποδα κατέχει κεντρική θέση τόσο στην αρχαία ελληνική τραγωδία όσο και στη συγκρότηση της ψυχαναλυτικής θεωρίας. Από την αρχαία ελληνική τραγωδία του Σοφοκλή έως τις σύγχρονες δραματουργικές επεξεργασίες, όπως εκείνη του Ρόμπερτ Αϊκ, ο Οιδίποδας παραμένει μια ανεξάντλητη πηγή ψυχαναλυτικών και υπαρξιακών αναζητήσεων. Στη σύγχρονη εκδοχή του Αϊκ, ο μύθος αποκτά μια νέα διάσταση: γίνεται καθρέφτης της μετανεωτερικής αγωνίας, της κρίσης ταυτότητας, της συντριβής των βεβαιοτήτων του μετανεωτερικού υποκειμένου. Η ιστορία τοποθετείται μέσα σε ένα εκλογικό κέντρο, τη βραδιά των εκλογών. Η παράσταση που ανεβαίνει στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, με τον Νίκο Κουρή και την Καρυοφυλλιά Καραμπέτη στους ρόλους, αντίστοιχα, του Οιδίποδα και της Ιοκάστης, τον Λάζαρο Γεωργακόπουλο ως Κρέoντα και τη Ράνια Οικονομίδου ως Μερόπη (ένα πρόσωπο που εισάγει ο Αϊκ στο έργο) -σε ερμηνείες καθηλωτικές-, μετατοπίζεται από τη σύγκρουση με τους θεούς στη σύγκρουση με το ασυνείδητο.
Η σύγχρονη δραματουργική επεξεργασία του μύθου από τον Ρόμπερτ Αϊκ εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο επαναπροσδιορισμού της τραγωδίας, στο οποίο η έννοια της μοίρας υποχωρεί υπέρ της αγωνίας του υποκειμένου. Ο «Οιδίποδας» του Αϊκ δεν αποτελεί δηλαδή απλώς μια σύγχρονη δραματουργική διασκευή, αλλά μια ριζική επανεγγραφή του μύθου στο πλαίσιο της νεωτερικής ψυχικής εμπειρίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η τραγωδία μετασχηματίζεται σε ψυχοδυναμικό δράμα, όπου η αναζήτηση της αλήθειας ισοδυναμεί με την αναμέτρηση με το ίδιο το ασυνείδητο.
Η έννοια του «οιδιπόδειου συμπλέγματος», όπως διατυπώθηκε από τον Σίγκμουντ Φρόιντ, ανέδειξε τον μύθο ως κατεξοχήν συμβολική αναπαράσταση των ασυνείδητων ενορμήσεων και συγκρούσεων. Ο Φρόιντ εισήγαγε τον όρο «οιδιπόδειο σύμπλεγμα» προκειμένου να περιγράψει μια καθολική ψυχική φάση της παιδικής ανάπτυξης, κατά την οποία το παιδί βιώνει ερωτική επιθυμία προς τον γονέα του αντίθετου φύλου και ανταγωνιστικά αισθήματα προς τον γονέα του ίδιου φύλου. Στην «Ερμηνεία των Ονείρων», ο Φρόιντ επισημαίνει ότι η τραγική απήχηση του έργου του Σοφοκλή και ενός από τους πλέον διαχρονικούς μύθους της παγκόσμιας λογοτεχνίας οφείλεται στο γεγονός ότι ενεργοποιεί ασυνείδητες επιθυμίες και φόβους, κοινά σε όλους τους ανθρώπους.
Η τραγικότητα του Οιδίποδα έγκειται στο γεγονός ότι εκπληρώνει αυτές τις απωθημένες επιθυμίες χωρίς γνώση, φανερώνοντας τη δύναμη του ασυνείδητου πάνω στη συνειδητή βούληση. Στην εκδοχή του Ρόμπερτ Αϊκ, αυτή η διάσταση εντείνεται καθώς η σύγχρονη σκηνοθετική ματιά φωτίζει τον Οιδίποδα ως μια ψυχική οντότητα που παλεύει με τις καταπιεσμένες της επιθυμίες και ενοχές. Το υποκείμενο δεν καλείται απλώς να αποκαλύψει μια εξωτερική αλήθεια, αλλά να αναμετρηθεί με τις εσωτερικές του αντιφάσεις, τις ασυνείδητες ενορμήσεις και τους μηχανισμούς άμυνας που συγκροτούν την ψυχική του οικονομία. Υπό αυτό το πρίσμα, η τραγωδία μετατρέπεται σε ψυχοδυναμικό δράμα, όπου το τραύμα της καταγωγής, ο φόβος της εγκατάλειψης και η αναζήτηση ταυτότητας καθίστανται κεντρικοί άξονες της αφήγησης. Στο πλαίσιο αυτό, η φροϋδική ψυχανάλυση προσφέρει ένα γόνιμο θεωρητικό εργαλείο για την ερμηνεία των εσωτερικών συγκρούσεων του ήρωα.
Ο Αϊκ, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από τη θεολογική και μοιρολατρική διάσταση της αρχαίας τραγωδίας προς τη διερεύνηση της εσωτερικής ψυχικής σύγκρουσης, καθιστά τον Οιδίποδα πρότυπο του μετανεωτερικού τραγικού υποκειμένου. Ως γνωστόν, στην αρχαία τραγωδία η ενοχή απορρέει από την παραβίαση θεϊκών και κοινωνικών νόμων. Στον «Οιδίποδα» του Αϊκ η ενοχή αναδεικνύεται ως κεντρικός άξονας του δράματος, εναρμονιζόμενη με τη φροϋδική θεώρηση της εσωτερικευμένης ηθικής επιταγής, δηλαδή του Υπερεγώ. Το σοφόκλειο δράμα του 428 π.Χ. για την αμείλικτη δύναμη του πεπρωμένου διαβάζεται ξανά μέσα από το πρίσμα της δημόσιας εικόνας, της ευθύνης, της εξουσίας και του ανθρώπινου ορίου.
Στην αρχαία τραγωδία, το υποκείμενο υποτάσσεται στη μοίρα· στη φροϋδική σκέψη, το υποκείμενο δομείται από το ασυνείδητο. Ο «Οιδίποδας» του Αϊκ ενσαρκώνει ακριβώς αυτή τη μετατόπιση. Η τραγικότητα δεν πηγάζει πλέον από τη σύγκρουση με τους θεούς, αλλά από την αδυναμία του υποκειμένου να αντέξει να μη ζει με την ψευδαίσθηση της ευτυχίας του και να αποκτά γνώση της ιστορίας και του εαυτού του. Η αναζήτηση της αλήθειας αποκτά χαρακτήρα ψυχαναλυτικής διεργασίας, ισοδυναμεί δηλαδή με την αναμέτρηση με το ίδιο το ασυνείδητο και τη συντριβή της ανθρώπινης ύπαρξης. Αν ο Φρόιντ παρακολουθούσε το ψυχαναλυτικό πολιτικό δράμα του Αϊκ, πιθανότατα θα επιβεβαίωνε τη θεμελιώδη υπόθεσή του: ο πολιτισμός, η τέχνη και ο μύθος προηγούνται της ψυχανάλυσης, αντανακλούν και αποτυπώνουν τις ενδοψυχικές μας συγκρούσεις, τις ενορμήσεις μας, τις σχέσεις εξουσίας, τα ασυνείδητα κίνητρά μας.
