Στα Βαλκάνια οι πρακτικές εκδίκησης δεν είναι ασυνήθιστες, ιδίως σε περιοχές της Αλβανίας και του Κοσόβου. Ενδεικτικά η βόρεια και κεντρική Αλβανία διέπεται από τον Κanun του Lekë Dukagjini, έναν αρχαίο άγραφο κώδικα εθιμικού δικαίου, που ρυθμίζει κάθε πτυχή της ζωής, συμπεριλαμβανομένης της gjakmarrja. Η gjakmarrja -αλβανική εκδοχή της βεντέτας- προβλέπει την υποχρέωση της οικογένειας του θύματος να σκοτώσει ένα αρσενικό μέλος της οικογένειας του θύτη, προκειμένου να αποκατασταθεί η χαμένη τιμή. Αν ανατρέξουμε στις αντίστοιχες πρακτικές από τη Ν. Ιταλία μέχρι το Μαυροβούνιο θα διαπιστώσουμε πως η βεντέτα ευδοκιμεί σε περιοχές όπου η κεντρική εξουσία είναι αδύναμη, απόμακρη ή αναποτελεσματική, ως σύμπτωμα κοινωνιών που βρίσκονται σε μετάβαση μεταξύ παραδοσιακών, τοπικών συστημάτων ελέγχου και της επιβολής ενός σύγχρονου, οικουμενικού κράτους δικαίου.
Η Κρήτη έχει μακρά παράδοση «βεντέτας»· με πρόσφατο παράδειγμα το μακελειό στα Βορίζια όπου μια πολυετής οικογενειακή έχθρα ξέσπασε σε ένοπλες συγκρούσεις με νεκρούς και τραυματίες – γεγονός που αναζωπύρωσε τον φόβο για αντίποινα. To υψηλό ποσοστό οπλοκατοχής και οπλοχρησίας στην Κρήτη συνδέεται μεταξύ άλλων με μια χρόνια δυσπιστία απέναντι στην κεντρική εξουσία η οποία θεωρείται αναποτελεσματική ή ξένη. Γιατί τα μίντια επιμένουν να αντιμετωπίζουν το μακελειό στα Βορίζια ως ένα αναχρονιστικό έθιμο ωμής βίας και όχι ως σύμπτωμα της απουσίας του κράτους δικαίου;
Τα Βορίζια αναδεικνύουν ένα βαθύ κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα στην Κρήτη: τη συνύπαρξη του επίσημου κράτους δικαίου με ένα παράλληλο, ενδογενές σύστημα κοινωνικού ελέγχου, του οποίου η βεντέτα αποτελεί την πιο ακραία εκδήλωση. Η βία στα ορεινά χωριά δεν είναι τυχαίο γεγονός, αλλά σύμπτωμα μιας συγκεκριμένης πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης που έχει ιστορικές ρίζες και επιβιώνει μέχρι σήμερα σε ένα κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο που τη θρέφει.
Το φαινόμενο δηλαδή δεν αναπαράγεται μόνο του, αλλά συναρθρώνεται με τις δομές του κράτους και τις πελατειακές σχέσεις και εντάσσεται σε μια «πολιτική οικονομία της βεντέτας», όπου οι σχέσεις συγγένειας, η οικονομία και η πολιτική αλληλοπλέκονται. Αποτελεί ένα σύστημα κοινωνικού ελέγχου που λειτουργεί σε κοινότητες όπου η κρατική εξουσία και το επίσημο δικαστικό σύστημα είτε απουσιάζουν είτε υποτιμώνται, ενώ οι πελατειακές σχέσεις έχουν μεγάλο μερίδιο ευθύνης για την αναπαραγωγή αυτών των φαινομένων.
Η πολιτεία, αντί να επιβάλει τον νόμο με αυστηρότητα, επιλέγει διαχρονικά να κλείσει τα μάτια στην οπλοκατοχή και σε άλλες παρανομίες με αντάλλαγμα την πολιτική στήριξη. Αυτή η ανοχή έχει οικοδομήσει ένα κοινωνικό υπόβαθρο που συντηρεί τη βία. Ο ένας φόνος διαδέχεται τον άλλο, το τραύμα είναι διαγενεακό και εντάσσεται σε ένα πλαίσιο.
Από τη σκοπιά της ψυχανάλυσης, ένας φόνος που σημαίνει απώλεια αγαπημένου προσώπου αφήνει πίσω του ένα ψυχικό τραύμα που κληροδοτείται στα μέλη της οικογένειας. Αυτό το διαγενεακό πλέον τραύμα δημιουργεί μια επιτακτική ανάγκη για επανάληψη, όπου οι συγγενείς του θύματος μετατρέπονται σε θύτες αφού η εντολή για εκδίκηση έχει ενσωματωθεί στο Υπερεγώ τους ως απαράβατη ηθική υποχρέωση προς τους προγόνους.
Η οικογένεια-«εμείς» τοποθετεί τον άλλο ως το «κακό», τον εχθρό. Η ταυτότητα συγκροτείται λοιπόν μέσω αυτής της διαφοροποίησης και ο φόβος της απώλειας της τιμής γίνεται φόβος απώλειας του εαυτού. Η αθέτηση αυτής της «εντολής» προκαλεί έντονα συναισθήματα ενοχής και ντροπής, τα οποία είναι πιο δυσβάσταχτα από την ίδια την πράξη της βίας. Ετσι η βεντέτα διαιωνίζεται όταν τα ψυχικά τραύματα που συνδέονται με την απώλεια δεν μπορούν να βρουν «λύση» μέσα από το υπάρχον σύστημα δικαιοσύνης και τις δομές τους κράτους. Το ψυχικό τραύμα διαπλέκεται δηλαδή με το πολιτικό σύστημα και τις κοινωνικές παθογένειες, με αποτέλεσμα να ανατροφοδοτείται ένας αέναος κύκλος αίματος και να διαπερνά όλες τις γενιές και τον κοινωνικό ιστό ο φόβος για αντίποινα.
Οι τοπικές δομές εξουσίας αναπαράγουν τη βεντέτα λοιπόν, που λειτουργεί και ως κοινωνικός μηχανισμός διατήρησης ενός συμβολικού κεφαλαίου, ενώ τα μίντια τη μετατρέπουν σε τηλεοπτικό θέαμα και όχι σε τεκμήριο αποτυχίας του κράτους δικαίου. Οσο η τηλεοπτική αφήγηση εξαγνίζει την πολιτεία, τόσο τα Βορίζια θα επαναλαμβάνονται…
