Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως ο Μεγάλος Αλλος

Οι άνθρωποι φοβούνται, επιθυμούν, φαντασιώνονται και συζητούν για το ChatGPT, το Claude και το Gemini με όρους που αποδεικνύουν πως η εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης δεν αποτελεί μόνο τεχνολογικό επίτευγμα αλλά κυρίως πολιτισμικό γεγονός με ψυχικές διακλαδώσεις.

Εχετε αναρωτηθεί τι κρύβει η δική σας σχέση σας με την τεχνητή νοημοσύνη; Με ποιους φόβους και επιθυμίες συνομιλεί η διάδρασή μας με το chatbot και με ποιες φαντασιώσεις σας διαπλέκεται; Κι αν τελικά σας ευεργετεί ή αν σας βλάπτει ψυχικά και νοητικά; Καθημερινά άνθρωποι στα πέντε σημεία του ορίζοντα ρωτούν την AI για το πώς θα λύσουν τα προβλήματα της καθημερινότητας, πώς θα διαχειριστούν τις σχέσεις τους, πώς θα ζήσουν τη ζωή τους.

Επενδύουν στην AI, δηλαδή, προσδοκίες μητρικής φροντίδας, πατρικής αυθεντίας ή εγγύτητα φιλίας, ένα είδος μεταβίβασης με τη φροϋδική έννοια.

Η απάντηση του συστήματος, σχεδιασμένη μέσα από αλγορίθμους, λειτουργεί ως ένα είδος αντιμεταβίβασης απαντώντας θετικά ή αρνητικά σε αυτές τις προσδοκίες, διαμορφώνοντας τη συναισθηματική εμπειρία του χρήστη. Τα εργαλεία της ψυχαναλυτικής θεωρίας μάς βοηθούν δηλαδή να εντοπίσουμε τα ασυνείδητα σενάρια που προβάλλονται πάνω στo chatbot – από μεταβιβάσεις και προβολές μέχρι φαντασιώσεις και φοβίες. Ο Ζακ Λακάν αναφερόταν στον ρόλο του «Μεγάλου Αλλου» ως συμβολικού τόπου στον οποίο απευθυνόμαστε για να λάβουμε ένα είδος γνώσης ή αναγνώρισης. Στις αλληλεπιδράσεις με chatbots ή ψηφιακούς βοηθούς, οι χρήστες συχνά απευθύνονται σε ένα άψυχο σύστημα σαν να έχει αυθεντία και γνώση. Συνομιλώντας δηλαδή με ένα chatbot, μιλούν σε έναν φαντασιακό Αλλο που φαίνεται να κατέχει γνώση και κύρος. Ακολουθώντας αυτόν τον συλλογισμό θα μπορούσαμε να πούμε πως η Τεχνητή Νοημοσύνη λειτουργεί έτσι ως μια νέα μορφή Μεγάλου Αλλου που δομεί την ταυτότητα και τον λόγο μας.

Η καταφυγή μας στη φροϋδική και στη λακανική θεωρία μπορεί να μας εξηγήσει σε κάποιον βαθμό τον λόγο για τον οποίο ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι πολλές φορές αισθάνονται ανακούφιση, θυμό ή απογοήτευση απέναντι σε μια μηχανή που στην πραγματικότητα δεν έχει συναισθήματα.

Οι χρήστες συχνά ανακουφίζονται επειδή λειτουργεί ως οθόνη προβολής στην οποία εκφράζουν ασυνείδητα αιτήματα αναγνώρισης, με αποτέλεσμα να απομακρύνονται από αληθινές ανθρώπινες σχέσεις και θεραπευτικούς δεσμούς, που είναι απαραίτητοι για τον ανθρώπινο ψυχισμό. Ετσι συρρικνώνεται ο ρόλος της ανθρώπινης φροντίδας και της επιστημονικής γνώσης στη ζωή τους και γιγαντώνεται ο «δεσμός» με την τεχνητή νοημοσύνη, τον νέο Μεγάλο Αλλο, έναν συμβολικό χώρο στον οποίο απευθύνουμε ερωτήσεις αναμένοντας απαντήσεις που θα μας δώσουν ταυτότητα ή νόημα.

Θα μπορούσαμε να δούμε την ΑΙ ως μια «μηχανή ασυνειδήτου» του πολιτισμού: τρέφεται από τεράστιες μάζες δεδομένων. Αποφάσισα λοιπόν να ρωτήσω το ChatGPT εάν και με ποιον τρόπο η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να βλάψει τον ανθρώπινο ψυχισμό, ιδίως στις περιπτώσεις που οι άνθρωποι απευθύνονται σε μηχανές αντί σε ειδικούς ψυχικής υγείας. Κι έπειτα ρώτησα το chatbot εάν η AI μπορεί να βλάψει τον ανθρώπινο πολιτισμό και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Μου απάντησε μεταξύ άλλων πως η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δώσει γενικές συμβουλές αλλά δεν μπορεί να αξιολογήσει κλινικά τα συμπτώματα και πως αυτό, σε σοβαρές περιπτώσεις, μπορεί να είναι επικίνδυνο. Η μηχανή -μου έγραψε- μπορεί να μιμηθεί την ενσυναίσθηση, αλλά δεν την «αισθάνεται» και υπάρχει κίνδυνος να πλήξει τόσο τη συναισθηματική μας νοημοσύνη όσο και τη μοναδικά ανθρώπινη ικανότητά μας για κριτική σκέψη και πως στην περίπτωση που η AI χρησιμοποιηθεί για να ενισχύσει συγκεκριμένες ιδεολογίες ή προκαταλήψεις, μπορεί να βαθύνει τον κοινωνικό διχασμό.

Οι μηχανές συνεπώς δεν είναι ουδέτερες αλλά εντάσσονται σε σχέσεις παραγωγής και υπηρετούν ιδεολογικά μορφώματα. Η τεχνητή νοημοσύνη, εκτός από το ότι αποτελεί εργαλείο αναδιάρθρωσης της εργασίας, αυτοματοποιεί διαδικασίες, δημιουργεί νέες μορφές επιτήρησης και νέες σχέσεις εξουσίας και ρυθμίζει τα υποκείμενα σύμφωνα με τις βιοπολιτικές λογικές.

Τα chatbots λειτουργούν σαν καθρέφτης του ασυνειδήτου μας, πάνω στον οποίο προβάλλουμε επιθυμίες και φόβους, ενώ ταυτόχρονα εγγράφεται σε καθεστώτα εξουσίας που αναδιαμορφώνουν την κοινωνική ζωή. Η AI έχει ήδη ενεργοποιήσει αρχαϊκές φαντασιώσεις, όπως εκείνη του παντογνώστη γονέα: η μηχανή που «ξέρει τα πάντα», ή εκείνη της αθανασίας, ως μέσο μεταφόρτωσης όλων των δεδομένων του ανθρώπινου πολιτισμού, ή ακόμα και τη φαντασίωση της καταστροφής, δηλαδή του φόβου πως θα στραφεί ενάντια στον άνθρωπο.

Η ψυχαναλυτική και κοινωνική θεωρία μάς επιτρέπει να δούμε ότι αυτό που φοβόμαστε ή επιθυμούμε στη μηχανή δεν είναι παρά κομμάτι του εαυτού μας και του κόσμου που φτιάξαμε. Το στοίχημα είναι να αναγνωρίσουμε αυτές τις προβολές και εν συνεχεία να τις επεξεργαστούμε, ώστε να σχεδιάσουμε μορφές AI που δεν θα αναπαράγουν τα συμπτώματά μας, τη νοσηρότητά μας και τις ανισότητες της κοινωνίας, αλλά θα συμβάλλουν σε μια πιο δίκαιη και ελεύθερη ανθρώπινη συνύπαρξη.