Πριν από μερικά χρόνια η πανευρωπαϊκή έκθεση «Mapping and Understanding Exclusion: Institutional, coercive and community-based services and practices across Europe» ανέδειξε τα μελανά σημεία του συστήματος ψυχικής υγείας στην Ελλάδα, μεταξύ άλλων και την καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ασθενών. Στα ελληνικά ψυχιατρεία συνεχίζουμε να συναντάμε ακόμα και σήμερα κλειστές πόρτες, καθηλώσεις με λουριά και ιμάντες, με αποτέλεσμα η Ελλάδα να έχει καταδικαστεί δύο φορές από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για σοβαρές παραβιάσεις του νομικού πλαισίου που αφορά τις πολιτικές των κρατήσεων στα ψυχιατρικά ιδρύματα.
Είναι ζήτημα κουλτούρας ή προϋπολογισμού; Βάσει της φουκοϊκής σκέψης, η ψυχιατρική, ως προϊόν κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων, χρησιμοποιήθηκε για τον έλεγχο και την ταξινόμηση των ανθρώπων. Συγκεκριμένα, στην «Ιστορία της Τρέλας» ο Φουκό έδειξε πως η «παραφροσύνη» δεν είναι απλώς μια ιατρική κατηγορία, αλλά κοινωνικό-ιστορικό κατασκεύασμα και πως η ψυχιατρική λειτουργεί μέσα στο πλέγμα πειθαρχικής εξουσίας και βιοεξουσίας, νομιμοποιώντας πρακτικές εγκλεισμού και επιτήρησης. Σήμερα, η μεταφορά ανθρώπων με χειροπέδες, συνοδεία αστυνομικών, είναι μια καθημερινή εικόνα στη χώρα μας.
Συνεπώς, η ψυχιατρική μεταρρύθμιση δεν είναι μόνο ιατρικό ζήτημα, αλλά πρωτίστως πολιτικό, που αφορά το ποιος έχει ή δεν έχει δικαίωμα να ζει μέσα στην κοινότητα, δηλαδή το πώς ορίζουμε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την υποκειμενικότητα, την ελευθερία.
Από τη δεκαετία του 1960-70, τα κινήματα αντιψυχιατρικής συνδέθηκαν με τις φουκοϊκές και ντελεζιανές ιδέες. Ο Ζιλ Ντελέζ και ο Φελίξ Γκουαταρί υπερασπίστηκαν την αποδόμηση των θεσμών που εγκλωβίζουν τον «τρελό» σε ταυτότητες και ταμπέλες που επισκιάζουν τις άλλες ιδιότητές τους και απαίτησαν την αντιμετώπιση του ψυχικά πάσχοντα ως υποκειμένου με πολιτική φωνή.
Πώς μπορεί συνεπώς να μην είναι πολιτική υπόθεση το φαινόμενο των ακούσιων νοσηλειών, της στέρησης βασικών ελευθεριών, των μηχανικών καθηλώσεων και της περιστρεφόμενης πόρτας; Πώς μπορούμε να μιλάμε για ψυχιατρική μεταρρύθμιση αν δεν αναγνωρίσουμε τον ψυχικά πάσχοντα ως πολιτικό υποκείμενο με πλήρη δικαιώματα και αν δεν αποκτήσουμε ένα ισχυρό δίκτυο κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας;
Στη χώρα μας η ψυχιατρική μεταρρύθμιση ξεκίνησε πριν από περίπου τέσσερις δεκαετίες, με στόχο να καταργηθούν τα άσυλα, οι κατασταλτικές πρακτικές και να αρθεί το στίγμα της ψυχικής νόσου. Σήμερα έχουμε παλινδρομήσει πάλι σε μηχανικές καθηλώσεις και ηλεκτροσόκ, σε γρήγορα εξιτήρια και πέταγμα στον δρόμο ασθενών, χωρίς πρόβλεψη για την επόμενη ημέρα. Οι πόρτες των ψυχιατρικών τμημάτων έχουν κλείσει ξανά και οι ασθενείς αντιμετωπίζονται ως κρατούμενοι χωρίς δικαιώματα, ενώ δεν υπάρχει σχέδιο επανένταξης μετά τη θεραπεία τους.
Δεν έχουμε άσυλα, αλλά έχουμε εγκλεισμούς σε μικρές δομές που μοιάζουν με «μικρο-άσυλα», ενώ παράλληλα αναπαράγονται νέες μορφές ελέγχου, από την ψυχοφαρμακολογία μέχρι κοινοτικές δομές με κανονιστικές πιέσεις. Εχουμε ανεπάρκεια νοσηλευτών και ειδικού προσωπικού να ασχολείται με τους ασθενείς με συμπεριφορές ετεροκαταστροφικότητας και αυτοκαταστροφικότητας, κι ενώ δεν έχουμε την ικανότητα να αντιληφθούμε τα όρια της προσωπικής ζωής παράλληλα «τρέφουμε» μίντια που δεν σέβονται τα δικαιώματα των ψυχικά ασθενών, στιγματίζουν και πληγώνουν τους ψυχικά νοσούντες καλλιεργώντας την εικόνα της επικινδυνότητάς τους.
Πώς τολμάμε να μιλάμε για ψυχιατρική μεταρρύθμιση όταν η Ελλάδα έχει ένα από τα υψηλότερα νούμερα ακούσιων νοσηλειών στην Ευρώπη, ενώ η διεθνής επιστημονική κοινότητα έχει αποφανθεί από καιρό πως η ακούσια νοσηλεία συνιστά παραβίαση της ελευθερίας και της αυτονομίας του ατόμου και αποτελεί μέτρο που πρέπει να εφαρμόζεται μόνο ως έσχατη λύση, έχοντας εξαντλήσει όλες τις εναλλακτικές παρεμβάσεις και με απόλυτο σεβασμό στην αξιοπρέπεια του ασθενούς; Πώς τολμάμε να μιλάμε για ψυχιατρική μεταρρύθμιση με ένα μιντιακό σύστημα γεμάτο δημοσιογράφους που δεν γνωρίζουν ή δεν σέβονται το ιατρικό απόρρητο και τα προσωπικά δεδομένα;
Ο Τζόρτζιο Αγκαμπεν πριν από μερικά χρόνια άρχισε να μιλά για το «εξαιρεμένο» υποκείμενο που βρίσκεται σε μια γκρίζα ζώνη και δεν είναι ούτε πλήρως πολίτης ούτε πλήρως εκτός του νόμου. Σε αυτή την γκρίζα ζώνη βρίσκονται μεταξύ άλλων και οι ψυχικά νοσούντες. Ο Αγκαμπεν προειδοποίησε τότε πως χωρίς ριζική πολιτική αλλαγή ο ψυχικά πάσχων μένει πάντα στη ζώνη της εξαίρεσης, καθώς θα δημιουργούνται διαρκώς νέες μορφές περιθωριοποίησης και κοινωνικής εγκατάλειψης. Τις τελευταίες δεκαετίες, οι ακούσιες νοσηλείες έχουν βρεθεί στο επίκεντρο της επιστημονικής συζήτησης σε αρκετές χώρες της βόρειας Ευρώπης, όπου τα ποσοστά είναι εξαιρετικά χαμηλά, με τη Δανία να σημειώνει το ρεκόρ περίπου του 5%. Να υπενθυμίσουμε πως στην Ελλάδα το 60% των εισαγωγών είναι ακόμα και σήμερα ακούσιες, ενώ σε χώρες της κεντρικής Ευρώπης, όπως η Γαλλία, δεν ξεπερνούν το 30%.
Τι αντανακλά αυτή η απόκλιση στα νούμερα; Προφανώς το «βλέμμα» μας ως πολιτείας απέναντι στον ψυχικά πάσχοντα, τον σεβασμό μας στα ανθρώπινα δικαιώματα, την πολιτική πρόθεση για τη δημιουργία ενός συστήματος ολοκληρωμένων υπηρεσιών κοινοτικά βασισμένο, με επίκεντρο την κοινοτική παρέμβαση (πρόληψη σε όλα τα επίπεδα, θεραπεία, αποκατάσταση που θα στοχεύει στον αποστιγματισμό της ψυχικής νόσου και στην κοινωνική επανένταξη).
Η αντίληψή μας περί κοινοτικής φροντίδας και η αντιμετώπιση του πάσχοντα ως πολιτικού υποκειμένου συνομιλεί ευθέως με το μέγεθος της ανάγκης εισαγωγής των συμπολιτών μας και των δικών μας ανθρώπων σε ψυχιατρικό ίδρυμα με εισαγγελική εντολή.
Η ψυχιατρική μεταρρύθμιση είναι πρωτίστως ένα πολιτικό στοίχημα, που προϋποθέτει μια άλλη ματιά απέναντι στον ψυχικά πάσχοντα και φυσικά στο τομεοποιημένο δίκτυο διαθέσιμων και προσβάσιμων υπηρεσιών ψυχικής υγείας που διασφαλίζει το συνεχές της φροντίδας και της ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης του ασθενούς. Τα παραπάνω στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν. Μήπως λοιπόν «βολεύει» αυτό το συστημικό έλλειμμα και η συστηματική έλλειψη ευαισθητοποίησης του πληθυσμού γύρω από την ψυχική νόσο καθώς το «στίγμα» πάνω σε σημαντικό μέρος των συμπολιτών μας διογκώνει τον φόβο απέναντι στους πάσχοντες και τους ταξινομεί ακόμα πιο «αναίμακτα» σε αυτή την γκρίζα ζώνη των «εξαιρεμένων υποκειμένων»; – φράση δανεική από τον Αγκαμπεν, που δεν είναι ούτε «πλήρως εκτός νόμου» ούτε «πλήρως πολίτες». Ας δώσουμε (πολιτική) φωνή επιτέλους στους πάσχοντες.
