Παρακολουθούσα καθηλωμένος, συγκινημένος, τη «Φανταστική χώρα μου» του Πατρίσιο Γκουσμάν, μια ταινία-ντοκουμέντο για τη μεγάλη εξέγερση του 2019 στη Χιλή και την πολιτική αλλαγή που ακολούθησε.
Καθηλωμένος, γιατί το πάθος και τα νιάτα, η ροή των γεγονότων, οι προσδοκίες, η δίψα για ζωή, η διαδήλωση του 1,2 εκατομμυρίου, μου θύμιζαν τη δική μου φανταστική χώρα, του 2008, του 2011, του 2015, του 2025, διαδηλώσεις, αγώνες, αγωνίες, προσδοκίες, από τον Δεκέμβρη του ‘08 έως το «Οχι» του ‘15 και τα Τέμπη του ‘25, κύματα της Ιστορίας, πλημμυρίδες του λαού, άμπωτη της Παλινόρθωσης.
Οργισμένος και θλιμμένος για τα 400 κατεστραμμένα μάτια διαδηλωτών, για τον πινοσετικό στρατό στους δρόμους. Συγκινημένος που αντίκριζα τη συνέχεια των αγώνων και των ελπίδων για έναν νέο ανθρωπισμό μετά τη σημαδιακή ανατροπή Αλιέντε του 1973, σημαδιακή όχι μόνο για τη Χιλή και τη Ν. Αμερική, αλλά για όλο τον κόσμο: η βίαιη χούντα Πινοσέτ έγινε το μεγάλο εργαστήριο του νεοφιλελευθερισμού, της ασύδοτης απάνθρωπης ιδιωτικοποίησης των πάντων, της δομικής ανισότητας, της θεσμισμένης αδικίας.
Συγκινημένος γιατί είχα μιλήσει με τέτοιο κόσμο στη Χιλή το 2018, με τους προδρομικούς ηγέτες της εξέγερσης 2019 και της μετέπειτα κυβέρνησης Μπόριτς, το διαρκώς εξελισσόμενο Frente Amplio, το ριζοσπαστικό Ευρύ Μέτωπο της Χιλής, μαζί με αντίστοιχα μέτωπα απ’ όλη τη Νότια Αμερική, όλα αταλάντευτα εναντίον της νεοφιλελεύθερης τυραννίας.
Η κανονικότητα ήταν το πρόβλημα
Συγκινημένος, τέλος, γιατί το 2019 η χιλιανή εξέγερση κατά του πινοσετικού νεοφιλελευθερισμού απέσταξε όλο το πολιτικό νόημα σε ένα σύνθημα: «Δεν θα επιστρέψουμε στην κανονικότητα, επειδή η κανονικότητα ήταν το πρόβλημα». Ηταν ένα σύνθημα που βρόντησε μες στο μυαλό μου τότε, γιατί ακριβώς εκείνη περίπου την εποχή η νεοδεξιά Παλινόρθωση στην Ελλάδα χρησιμοποιούσε αυτή τη λέξη-ξόρκι, «κανονικότητα», την κανονικότητα που μας είχε βουλιάξει σαν κράτος, μας είχε σκορπίσει σαν κοινωνία.
Και γιατί επιπλέον -πικρή επίγνωση- για επιστροφή στην κανονικότητα είχε μιλήσει και η ριζοσπαστική κυβέρνηση μετά την τυπική λήξη του Μνημονίου το 2018, ίσως μη αντιλαμβανόμενη την ιστορική παγίδα για έναν λαό που σύντομα θα βρισκόταν στα βρόχια της πιο εφιαλτικής κανονικότητας, της Παλινόρθωσης του Ancien Régime: μιας διακυβέρνησης βουτηγμένης στη διαφθορά, στη λεηλασία του δημόσιου πλούτου, στην εξόντωση των ήδη εξουθενωμένων, στη ρευστοποίηση των θεσμών και του Συντάγματος.
Η πατρίδα μου μαραμένη
Ο,τι έβλεπα στη «Φανταστική χώρα μου», τη Χιλή του Γκουσμάν, αντανακλούσαν και πρόβαλλαν τη δική μου φανταστική χώρα Ελλάδα. Tην είχα δει, την είχα νιώσει σε κάθε κύτταρό μου. Την είχα ήδη ακούσει. Ηταν η «Patria», η πατρίδα της Αναστασίας Μαρκοπούλου, που τραγούδησε το 2014 τη σπαρακτική electronica ελεγεία του David August, σε στίχους δικούς της, με την περσόνα Sissi Rada, αποδημητικό πουλί στο Βερολίνο (https://www.youtube.com/watch?v=O_oUmfzkny8). Η downbeat πατρίδα της Sissi συμπύκνωσε όλο τον οδυνηρό χρόνο του μετασχηματισμού από το 2008 έως σήμερα:
«Η πατρίδα μου / Μαραμένη / Χώματα και θάλασσα και φρούτα / Στοιβαγμένη /
Σ’ αεροπορικά εισιτήρια / Μαζικά συλλαλητήρια / Αέρα σού ‘στρωσα και λούσα //
Η πατρίδα μου / Αμβλώνεται και κουράζει //
Η πατρίδα μου / Με αλλωνών τύπους / Χώματα και θάλασσα και φρούτα / Συμφέρει»
Πυρκαγιά –ή ταξίδι
Η «Φανταστική χώρα μου» είναι το τεκμήριο μιας πυρκαγιάς. Ενα έπος εν τω γεννάσθαι. Ξεκινά με τις πέτρες των οδοστρωμάτων, τους λίθους των εξεγερμένων, τελειώνει με τις πέτρες της ανοικοδόμησης, λίθους μιας νέας χώρας, με Σύνταγμα, δικαιοσύνη και δημόσια αγαθά. Αρχίζει και τελειώνει με τη συμβουλή του μεγάλου στοχαστή-κινηματογραφιστή Κρις Μαρκέρ προς τον νεαρό Γκουσμάν το 1973-74, όταν αυτός κινηματογραφούσε τη «Μάχη της Χιλής», το πραξικόπημα και τον θάνατο του Αλιέντε: «Οταν πας να κινηματογραφήσεις την πυρκαγιά, να είσαι παρών όταν θα ξεσπάσει η πρώτη φωτιά».
Σκέφτομαι ότι στην Ελλάδα δεν αξιωθήκαμε μια τέτοια μνημείωση της πυρκαγιάς, καλλιτεχνική εννοώ, μια αφήγηση που θα μας παρακινεί να δούμε κατάματα τους εαυτούς μας, με παρρησία μα και ελπίδα. Κι ας μην την πούμε πυρκαγιά, ας την πούμε μακρύ ταξίδι μέσα στη νύχτα, προς την αυγή.
Μένει προς το παρόν «Η πατρίδα μου μαραμένη Χώματα και θάλασσα και φρούτα Στοιβαγμένη Συμφέρει» –μια νεοφιλελεύθερη έρημος, εχθρικό έδαφος, μια πατρίδα της τηλεδιάσκεψης και των φτηνών αεροπορικών εισιτηρίων, του ερμπιενμπί και των πωλητηρίων.
Αλλά πάλι θα χαράξει.
