Η «ευτυχής φιλολογία» συναντά την ποίηση

Ομολογώ ότι δεν είχα διαβάσει ώς τώρα άλλη από τις συλλογές δοκιμίων του Διονύση Καψάλη, από «Τα μέτρα και τα σταθμά» (Αγρα 1998) έως «Το καμαράκι κάτω από τη σκάλα» (Αγρα 2008). 

Κι ούτε λογίζομαι ως συστηματικός αναγνώστης της (αγγλόφωνης) ποίησης και των μελετών που της έχουν αφιερωθεί, τουλάχιστον όχι τόσο όσο της πεζογραφίας. Ετσι, δεν ξεκίνησα αυτό το βιβλίο με τη θετική προκατάληψη ότι όσα διαβάσω θα με έχουν κερδίσει πριν καν τα δω. Κι όμως, από το πρώτο δοκίμιο, ο λόγος του Δ. Καψάλη με «μάγεψε», χωρίς η λέξη αυτή να αποδίδει καθ’ υπερβολήν το συναίσθημα που μου προκάλεσαν η δοκιμιακή γραφή και η σκέψη του συγγραφέα.

Ο λόγος του δοκιμιογράφου συναιρεί σε ένα ισορροπημένο σύνολο τη φιλολογική σκευή και ορολογία με την ποιητική ιδιόλεκτο, καθώς ο Δ. Καψάλης αφενός έχει σπουδάσει κλασική, νεοελληνική και αγγλική φιλολογία και αφετέρου έχει θητεύσει επί μακρόν στην ποίηση με ιδιαίτερη επιτυχία.

Ετσι, ο αναγνώστης των δοκιμίων του έχει την τύχη να συναντήσει μια γλώσσα σαφή, επιστημονικά καίρια και πληροφοριακή, αλλά και ζωντανή, πάλλουσα, που ξαφνιάζει ενίοτε ευχάριστα, καθώς γονιμοποιείται από το καινοτόμο ποτάμι της ποιητικής συνυποδήλωσης, χωρίς να γίνεται -όπως συμβαίνει σε άλλους- βερμπαλιστική, αοριστολογική και ναρκισσευόμενη.

Σ’ αυτή τη γλώσσα οι λέξεις με τις οποίες περιγράφει και ερμηνεύει τους ποιητές έχουν ιδιάζουσα βαρύτητα, καθώς είναι επιλεγμένες με άξονα την ακρίβεια και με ελατήριο την πρωτότυπη ματιά του. Οταν λ.χ. χαρακτηρίζει τον Οδ. Ελύτη «εκθαμβωτικό» έχει απόλυτη επίγνωση ότι αναφέρεται τόσο στο αίσθημα που ο ποιητής μεταδίδει στον αναγνώστη του όσο και στην έκπληξη του ποιητή, τον θαυμασμό και το δέος με τα οποία πλησιάζει μέσω της ποίησης τα πράγματα. «Η ποίηση», γράφει ο Δ. Καψάλης, «οφείλει να προκαλεί τον θαυμασμό γιατί με τη δική της μεσολάβηση ανανεώνεται ο θαυμασμός μας για τον κόσμο»!

Διαβάζοντας ένα ένα τα δοκίμια του τόμου, συλλαμβάνεις και τον απλό αλλά έξοχα δομημένο τρόπο με τον οποίο ο Δ. Καψάλης προσεγγίζει το υλικό του. Ξεκινά παραγωγικά, αφού θέτει έναν ευρύτερο προβληματισμό και σταδιακά εστιάζει στο ποίημα ή στον ποιητή, πάνω στον οποίο θέτει ευθύβολα ερωτήματα, η απάντηση στα οποία θα δείξει και το ποιόν της ανάγνωσής μας.

Τι λ.χ. μένει ζωντανό από την ποίηση του Λ. Μαβίλη και πώς συνδέεται ο Οδ. Ελύτης με την έννοια του υψηλού; Τι δείχνει η ενασχόληση του Κ. Καβάφη με τις λέξεις και η συλλογή από τον ποιητή πλήθος εξ αυτών, αλλά και τι κρατάμε από τα «άτολμα» ποιήματα του Τέλλου Αγρα; Τι είναι αυτό που έκανε το λεπτοκαμωμένο κορίτσι που άκουγε στο όνομα Εμιλι Ντίκινσον να αναδειχθεί σε μία από τις «σπαρακτικότερες γυναικείες φωνές» στην ιστορία της ανθρώπινης έκφρασης και πώς συνδέενται ο ποιητής με τον ζωγράφο Ουίλιαμ Μπλέικ;

Τα ερωτήματα θέτουν τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων, ο Δ. Καψάλης αναλαμβάνει να τα εξιχνιάσει κι ο αναγνώστης απολαμβάνει την αποκωδικοποίηση της ποίησης σε εύρος και σε βάθος. Φυσικά χρησιμοποιείται το οπλοστάσιο της φιλολογίας, απλωμένο όμως σε πολλές πτυχές της ανθρώπινης σκέψης.

Από τη φιλοσοφική-ανθρωπολογική ανάλυση μέχρι τη συγκριτική συνεξέταση (λ.χ. του Κ. Καβάφη με τον Αμερικανό Ρ. Φροστ) κι από το close reading, που ξεκουμπώνει ένα ένα τα κουμπιά των στίχων, ώς τη διεπιστημονική προσέγγιση που διασαφηνίζει τους όρους της πάνω στα χνάρια της ποίησης. Κάθε μέθοδος είναι και μια ταιριαστή λεωφόρος για την ερμηνεία του βαθύτερου πυρήνα λέξεων, στίχων και ποιημάτων, όχι με τη θολή ποιητικότητα πολλών άλλων μελετητών, αλλά με τη στιβαρή ματιά ενός φιλολόγου που ξέρει την ποίηση (και) από μέσα.

Τα δεκατέσσερα δοκίμια, πολλά από τα οποία ήταν ανακοινώσεις μπροστά σε κοινό, δείχνουν πως η φιλολογία είναι μια ουσιώδης επιστήμη, καθώς μας φέρνει σε επαφή με τη «δημοκρατία των γραμμάτων» και συνάμα άσκηση ελευθερίας. Δεν διαβάζουμε εν προκειμένω ποίηση μόνο για την αισθητική της απόλαυση, αλλά και για να προσανατολιστούμε αξιακά «προς την ευδαιμονία και την ελευθερία».

Οι δεκατέσσερις προσεγγίσεις ποιημάτων ή ποιητών έρχονται να εφαρμόσουν τις αρχές που έχει διακηρύξει ο Δ. Καψάλης στην «Ευτυχή φιλολογία» (Αγρα 2015), να δείξουν δηλαδή ότι η ουμανιστική μας παιδεία δεν παύει να θεωρεί τη λογοτεχνία έναν τόπο όπου όλοι μπορούμε να συναντηθούμε, είτε διαβάζουμε συστηματικά είτε όχι, είτε προτιμάμε την πεζογραφία είτε την ποίηση.

«Η ταραχή των ανθρωπίνων» αποδεικνύει ότι η ποίηση είναι ο τρόπος πολλών να χαράξουν ένα αξιακό σύμπαν και να φωτίσουν πλευρές μιας αφανούς πραγματικότητας. Να σκεφτούν δηλαδή τον κόσμο εξαρχής, να στοιχειοθετήσουν μια ηθική συμπεριφορά, να χρησιμοποιήσουν την «πρισματική έκφραση» για να διυλίσουν τις ιδέες και τα συναισθήματα, να ψηλαφήσουν το φθαρμένο ύφασμα της ζωής, να εκφράσουν τα αισθήματα και ταυτόχρονα να τα ειρωνευτούν. Και μαζί μ’ αυτούς κι εμείς!