Αριστοτέλης επιστήμων

Οι βιολογικές πραγματείες του Αριστοτέλη καλύπτουν το ένα τέταρτο του εκτεταμένου έργου του. Ωστόσο παραμένουν ουσιαστικά άγνωστες, παρά το γεγονός ότι η βιολογία, δηλαδή η μελέτη των ζώντων οργανισμών (των ζώων), αποτελεί οργανικό κομμάτι της αριστοτελικής φυσικής. Μάλιστα τα βασικά βιολογικά έργα (το Περί τα ζώα ιστορίαι, το Περί ζώων μορίων και το Περί ζώων γενέσεως) είναι από τα τελευταία του Αριστοτέλη, και συνεπώς από τα πιο ώριμα.

Γιατί ο Αριστοτέλης αφιερώνει τόσο κόπο για να εξηγήσει το σύμπαν των ζώων; Επειδή έχει ήδη καταλήξει στη θέση ότι τα μόνα υπαρκτά όντα είναι τα επιμέρους αισθητά όντα (και όχι οι καθολικές έννοιες, οι πλατωνικές Ιδέες ή οι μαθηματικές οντότητες), και ότι κατ’ εξοχήν φυσικό ον είναι αυτό «που έχει μέσα του μια αρχή κινήσεως ή στάσεως» (Φυσικά Β.2), δηλαδή αυτό που μπορεί να κινηθεί ή να μεταβληθεί από μόνο του. Τέτοια όντα είναι ακριβώς τα ζώα. Αξίζει λοιπόν να μελετήσει κανείς τα ζώα, αν θέλει να κατανοήσει τους μηχανισμούς που διέπουν τη λειτουργία της φύσης.

Κάθε έμβιο ον είναι θνητό, ανήκει όμως σε ένα φυσικό είδος που είναι σταθερό και αιώνιο (ναι, ο Αριστοτέλης δεν είναι ο Δαρβίνος). Η αιωνιότητα του είδους διασφαλίζεται με τη μετάβαση από τους γεννήτορες στους απογόνους, οι οποίοι ανήκουν στο ίδιο είδος. «Ανθρωπος άνθρωπον γεννά», επαναλαμβάνει συνεχώς ο Αριστοτέλης. Η αναπαραγωγή, η γένεσις στη γλώσσα του Αριστοτέλη, είναι η κεντρική λειτουργία στους ζωντανούς οργανισμούς.

Οι γεννήσεις απαιτούν την ύπαρξη και τον διακριτό ρόλο του αρσενικού και του θηλυκού, καθορίζονται όμως από το τέλος τους, που είναι η διατήρηση του είδους. Οπως γράφει ο Σταυριανέας στην εισαγωγή του, «ο πατέρας και η μητέρα συνιστούν τις δύο αρχές της γέννησης, και η συνεισφορά τους αντιστοιχεί στο ποιητικό και το υλικό αίτιο της γέννησης, καθώς το αρσενικό με το σπέρμα του συνεισφέρει την αρχή της μεταβολής που καθορίζει τις κινήσεις που θα οδηγήσουν στη γέννηση του ώριμου ζώου ενώ το θηλυκό συνεισφέρει το υλικό από το οποίο θα συσταθεί το ζώο».

Ο Αριστοτέλης θα προσπαθήσει να υποτάξει το πολύπλοκο φαινόμενο της βιολογικής αναπαραγωγής σε κάποιες γενικές αρχές. Αρσενικό και θηλυκό, σπέρματα, ζωτική θερμότητα (το λεγόμενο πνεύμα), πρωτοκαθεδρία της καρδιάς, αίμα και μεταβολισμός (η πέψις). Θα αναζητήσει ανάλογες αρχές στα πιο ατελή ζώα, καθώς είναι γεγονός ότι αλλιώς αναπαράγονται τα θηλαστικά και ο άνθρωπος, και αλλιώς τα πτηνά και τα ψάρια, τα έντομα και τα μαλάκια. Και θα στηρίξει τις εξηγήσεις του σε ένα τεράστιο εμπειρικό υλικό, που απορεί κανείς πώς συλλέχθηκε. Επιτόπια έρευνα του ίδιου του Αριστοτέλη; Συλλογή παρατηρήσεων από τρίτους;

Η αναγκαιότητα της εμπειρικής έρευνας έχει πλήρως συνειδητοποιηθεί από τον Αριστοτέλη. Ετσι, όταν τα βρίσκει σκούρα με την αναπαραγωγή των μελισσών, κλείνει την ανάπτυξή του με την εντυπωσιακή παρατήρηση: «Η αλήθεια είναι βεβαίως ότι δεν έχουμε επαρκή στοιχεία για όσα συμβαίνουν στις μέλισσες. Αν ωστόσο κάποτε τα αποκτήσουμε, τότε θα πρέπει να εμπιστευτούμε περισσότερο την αίσθηση από τους συλλογισμούς, και από τους συλλογισμούς μας μόνο αυτούς που συμφωνούν με τα φαινόμενα» (Περί ζώων γενέσεως 760b27-33).

Δείγμα της διανοητικής εντιμότητας του Αριστοτέλη είναι ότι δεν «κρύβει κάτω από το χαλί» φαινόμενα που κλονίζουν την ερμηνεία του, όπως οι τερατογενέσεις ή η αυτόματη γέννηση των εντόμων. Τα καταγράφει λεπτομερώς και προσπαθεί να τα εξηγήσει με έναν αναλογικό αλλά ατελή τρόπο.

Τα βιολογικά έργα του Αριστοτέλη δεν προσφέρονται για όσους θα ήθελαν να ανασυστήσουν έναν πλατωνικό Αριστοτέλη. Αντιθέτως ενισχύουν την παλαιά και παρεξηγημένη υπόθεση ότι με το πέρασμα των χρόνων πιστοποιείται η βαθμιαία απεξάρτηση του προικισμένου μαθητή από τον δάσκαλο.

[Το Περί ζώων γενέσεως είναι ο 11ος τόμος στη σειρά των Απάντων του Αριστοτέλη. Η εμπλοκή μου στη διεύθυνση της σειράς με εμποδίζει να πω όσα καλά θα είχα να πω για τη δουλειά του Στασινού Σταυριανέα].