Οι επίμονες, εδώ και χρόνια, «διαδρομές» του Ν. Βατόπουλου, σε γειτονιές της Αθήνας που ξεφεύγουν από τη γυαλιστερή της βιτρίνα, μας έχουν χαρίσει έναν σεβαστό αριθμό άρθρων και βιβλίων. Συνάμα τον έχουν ανακηρύξει στον σπουδαιότερο και ακάματο Αθηναιολόγο, που έχει διαπρέψει τις τελευταίες δεκαετίες, με δημοσιεύματα, εκθέσεις και κοινωνικό ακτιβισμό. Και τώρα, αυτό το για την ώρα τελευταίο βιβλίο του, όπως ανακοινώθηκε στην παρουσίασή του τον περασμένο Νοέμβριο, θα ήταν απλά το πρώτο μιας μελλοντικής σειράς τόμων με ανάλογα θέματα και τον ίδιο εκδότη.
Η επιλογή της περιοχής που διερευνάται αυτή τη φορά είναι για τον συγγραφέα ακόμα μια επιστροφή στην «ευρύτερη ακτίνα της Πατησίων» με «μια διάθεση αυτοβιογραφική», όπως σημειώνει στον πρόλογό του. Η διάθεσή του κρύβεται στην ομολογία του: «Συχνά έχω την αίσθηση ότι ξεκλειδώνω ένα σπίτι χωρίς ενοίκους, μα με όλη την οικοσκευή του ανέγγιχτη, μαζί με όλους τους ήχους και τις μυρωδιές μιας ορισμένης εποχής.» Πρόκειται, τελικά, για εκείνο που τόσο πετυχημένα χαρακτηρίζει στον υπότιτλο του προλόγου «Ιδιωτικές αναμνήσεις, δημόσιο βλέμμα». Αυτή η αντίστιξη ανάμεσα σε ιδιωτικό και δημόσιο διαχέεται σε όλη την έκταση του βιβλίου, χρωματίζοντας κάθε εντύπωση, κάθε παρατήρηση, κάθε ανάκληση ανάμνησης. Αυτή άλλωστε η μίξη είναι που προσθέτει τόση αξία στα κείμενα του Βατόπουλου: ποτέ δεν είναι γραμμένα «από απόσταση», ποτέ δεν είναι σκέτη πληροφόρηση. Είναι όσα δεν θα βρεις ποτέ ψάχνοντας στο διαδίκτυο, με τις τυποποιημένες, τόσο στεγνές πληροφορίες να απευθύνονται στον βιαστικό και επιπόλαιο «επισκέπτη».
Ο Βατόπουλος είναι συνεχώς «μέσα» στο θέμα, δεν τον αγγίζει απλά αλλά τον έχει κυριέψει αυτή η παλλόμενη βύθιση στα περασμένα. Βαδίζοντας συμμετέχει σ’ ένα μίγμα εντυπώσεων και αναμνήσεων, στη φαντασιακή ανασύσταση ενός μυθικού παρελθόντος, ό,τι απέμεινε από μια ζωή ξοδεμένη ανάμεσα στα τόσο γνώριμα τοπόσημα και σημεία συνάντησης, μάρτυρες των συνεχόμενων σταδίων της ζωής του. Η ανασύσταση της τόσο γνώριμης πόλης δεν είναι συρραφή στιγμιαίων εντυπώσεων αλλά η καταγραφή αυτής της αέναης αλλαγής που εκπροσωπεί το πέρασμα του χρόνου. Η ζωή του είναι εκείνο που ουσιαστικά ψάχνει περπατώντας στοχαστικά στα πεζοδρόμια με οδηγό τα γνώριμα τοπόσημα της Αθήνας. Και επιπλέον, αυτός ο μηχανισμός του βαδίσματος είναι μια τελετουργία καθώς ο ρυθμός του, οι στάσεις του, οι μακρινές ή κοντινές ματιές που επιτρέπει είναι μοναδικά συστατικά μιας ουσιαστικής «αναγνώρισης», μιας ανασύστασης ενός παρόντος τυλιγμένου μέσα στο παρελθόν. Με κανέναν άλλο τρόπο δεν μπορεί να επιτευχθεί μια τέτοια σύνθεση.
Οι διαδρομές όμως του Βατόπουλου δεν γίνονται στην τύχη και ό,τι προκύψει. Δεν είναι άσκοπες και ράθυμες. Αντίθετα, είναι εξαντλητικά προετοιμασμένες και μελετημένες. Δεν αρκείται στις εντυπώσεις που μαζεύει από τη σημερινή κατάσταση αλλά διαρκώς εκτελεί καταδύσεις στο παρελθόν, ανασύροντας ονόματα, γεγονότα, λεπτομέρειες που έχει ο ίδιος συλλέξει πριν βγει στον δρόμο με τη φωτογραφική μηχανή στο χέρι. Αλλωστε η διαδικασία της αναγνώρισης δεν σταματά εκεί, στην επιτόπου περιπλάνηση, καθώς συνεχίζει να πολιορκεί τα θέματά του και αφού μαζέψει επιτόπου υλικό. Με αυτόν τον τρόπο ανήκει στη μεγάλη παράδοση του περιηγητισμού, που στοχεύει στην ισόποση σύμπραξη βιώματος με πληροφόρηση από τις πηγές.
Πρόκειται λοιπόν για έναν άριστα μορφωμένο και πλήρως εξοπλισμένο περιηγητή, ικανό να ανασυνθέσει το παρελθόν της πόλης με πειστικότητα και πληρότητα. Γιατί ξέρει τι θα περιγράψει, τι θα διαλέξει για να εκθειάσει, πώς θα συνδυάσει στοιχεία ιστορικά με προσωπικά βιώματα από το παρελθόν και το παρόν. Σε αυτή τη διαπλοκή των διαφόρων νημάτων της αστικής μνήμης οφείλονται ο πλούτος και η ποικιλία των στοιχείων που προσκομίζει.
Και η αλήθεια είναι πως περιμένουμε από τον Βατόπουλο όχι μόνο να μας δανείσει τη ματιά του προς την αγαπημένη του πόλη αλλά να μας μυήσει στον δικό του ρεμβασμό για το παρόν και το μέλλον της. Χωρίς να ανήκει στην τάξη των τεχνοκρατών μελλοντολόγων, είναι ενημερωμένος πάνω στα σχετικά θέματα αλλά συνάμα διατηρεί μια νηφαλιότητα και μια σταθερή πίστη πως όλα μπορούν να βελτιωθούν, φτάνει να το θελήσουμε. Μια ωραία φωνή μέσα στην ακατάσχετη βαβούρα και τη γενική σύγχυση των ανίατων κινδυνολόγων.
