Τα πάντα είναι υπέροχα ασυνήθιστα σε αυτό το μοναδικό βιβλίο, από το (πράσινο, τι άλλο;) εξώφυλλο και τα ανοίγματα ώς το μοιρασμένο σε επτά λαχταριστά κεφάλαια περιεχόμενο που σου πιάνεται η ανάσα για την ευρυμάθεια του συγγραφέα, του ιστορικού Wilson, τον αμύθητο πλούτο πληροφοριών που προσκομίζει από όλο τον κόσμο, διαχρονικό και σύγχρονο, και τα συμπεράσματα που βγάζει συνεχώς, σαν λαγούς από το καπέλο. Πρόκειται για ένα μαγικό βιβλίο που συναρπάζει από την πρώτη στιγμή που το πιάνεις, ακόμα κι όσους έχουν μεσάνυχτα από «αστική οικολογία».
Ακόμα κι ένα μόλις κεφάλαιο να μας είχε προσφέρει ο Wilson, εκείνο το θεσπέσιο τρίτο («Η ρωγμή στο τσιμέντο», έκτασης μόλις 38 σελίδων), θα αρκούσε για να μας βάλει σε σκέψεις καθώς θα διαπιστώναμε την απόλυτη άγνοιά μας για το πώς λειτουργούν στην πραγματικότητα οι πόλεις και πόσο αδέξια, για να μην πούμε ηλίθια και καταστροφικά, συμπεριφερόμαστε απέναντι σ’ ένα δώρο του θεού: την άγρια, ατίθαση βλάστηση που ξεφυτρώνει κυριολεκτικά παντού, μ’ ένα απίστευτο δυναμισμό, και μας προσφέρει δωρεάν όσα λείπουν από την νοικοκυρεμένη, αποστειρωμένη πόλη που θεωρούμε ιδανικό ενδιαίτημα του (πολιτισμένου) ανθρώπου.
Στην πορεία, ανατρέπονται τα πάντα. Μένοντας σ’ αυτό το κεφάλαιο, που μιλάει μόνο για ζιζάνια, διαβάζουμε για ριζοσπάστες πρωτοπόρους όπως ο Ρ.Σ.Ρ. Φίτερ, με το βιβλίο του London’s Natural History (1945) που «ύφαινε μαζί την ανθρώπινη και τη φυσική ιστορία» και «βρήκε απόλαυση στα συστήματα αποχέτευσης, στις δεξαμενές, στους αχρησιμοποίητους λάκκους με χώμα, στους σκουπιδότοπους. […] στο “ανεπίσημο”, στο παραγνωρισμένο». Οπως τους Χ. Σολτς και Χ. Ζούκοπ που το 1957 δημοσίευσαν ένα κατάλογο «με τα είδη αγρίων φυτών που είχαν βρεθεί στο Βερολίνο», ανακαλύπτοντας ότι «τα περιθωριακά μέρη της πόλης διέθεταν εκπληκτική βιοποικιλότητα». Ετσι άλλαξαν οι αντιλήψεις και τα «παλιά αντιαισθητικά μέρη -ξεχασμένες περιοχές με ζούγκλες από ζιζάνια– γίνονταν σημεία δέους και θαυμασμού». Με δυο λόγια, «το αστικό ζιζανιοτοπίο επρόκειτο να γίνει πολιτικό θέμα στις μεταβιομηχανικές πόλεις που αφυπνίζονταν από την πραγματικότητα της κλιματικής αλλαγής».
Αλλά και όσο πίσω να πάει κανείς, μελετώντας αρχαιολογικά (κι όχι τα βουβά ιστορικά) δεδομένα, βρίσκει ότι τα ζιζάνια «ήταν χρήσιμα και αφθονούσαν στις μεσαιωνικές πόλεις». Λογικό ήταν να βρεθεί ένας Δανός βοτανολόγος, ο Γ. Σχάου, το 1823 που επινόησε ένα νέο όρο (plantae urbanae) για τα «εξωτικά ερειπιόφιλα είδη – που προτιμούσαν τη ζωή στην πόλη έναντι της ζωής στην ύπαιθρο». Στις αρχές του 20ού αιώνα ακόμα «η πόλη αντιπροσώπευε την αποξένωση της ανθρωπότητας από τη φύση. Η φύση άκμαζε στην πόλη με απίστευτη αφθονία· θεωρούνταν όμως ότι ήταν το λάθος είδος. Μισητή, παραγνωρισμένη, παραμελημένη, αυτή η πρασινάδα θεωρούνταν κάτι σαν ρύπανση». Κι έτσι κάπως φτάνουμε στις «περιπλανώμενες ομάδες Πράσινων Ανταρτών». το 1970-80 στην Αμερική, που απλά σκόρπιζαν σπόρους στο έδαφος που μετά μαγικά φύτρωναν. Για να πάρουν μετά τη σκυτάλη μαζικά κινήματα που υπερασπίστηκαν το δικαίωμα σε τέτοιους αφρόντιστους χώρους, ιδιαίτερα στο Βερολίνο, όπως στον εγκαταλειμμένο σταθμό σιδηροδρόμου Ζιντγκελέντε το 1984, που εγκαινιάστηκε το 1999 ως «φυσικό πάρκο της εσωτερικής πόλης».
Βέβαια αυτά, παραδέχεται ο Wilson, δεν σημαίνουν μια ριζική αλλαγή πορείας: «ως επί το πλείστον, ο ορατός περιθωριακός χώρος ακόμη ψεκάζεται με χημικά, κουρεύεται και νοικοκυρεύεται για να αφαιρεθούν όλα τα οργανικά σύμβολα της εγκατάλειψης. Ατενίστε ολόγυρα την πόλη σας καθώς τη διασχίζετε: […] τα αστικά οικοσυστήματα είναι ολοφάνερο πως συγκρούονται με την ιδέα που έχουμε για το τι είναι ή θα έπρεπε να είναι η φύση – η διαπλοκή ανθρώπων και φύσης θεωρείται άσχημη και αφύσικη». Και όλα αυτά είναι με δική μας υπαιτιότητα: «Αλμυρό, βραχώδες, όξινο, ξηρό, απροσπέλαστο, συμπυκνωμένο, μολυσμένο, καυτό – αυτό είναι το περιβάλλον που δημιουργήσαμε. Θα έπρεπε να είμαστε ευγνώμονες όταν βλέπουμε ένα ζιζάνιο να ξεπροβάλλει από το τσιμέντο και να χαιρόμαστε που είναι μαζί μας». Δηλώνοντας «Αυτά τα σκληρά, τραχιά φυτά είναι οι πραγματικοί αστοί». θα προσθέσει λίγο παρακάτω: «Δώστε μια ευκαιρία στα ζιζάνια· είναι η αστική χλωρίδα του μέλλοντος». Θα διερωτώμουν αν κάποια υποψία απ’ αυτά έχει διεισδύσει στον τόπο μας.
