Σήμερα το «Ανοιχτό Βιβλίο» απαρτίζεται αποκλειστικά από επικείμενες εκδόσεις. Ο συγγραφέας Χρίστος Κυθρεώτης διάβασε και γράφει για το νέο μυθιστόρημα της Μαρίας Ξυλούρη «Η νυχτερινή βάρδια του καλλιγράφου» (Καλέντης).
Επιμέλεια: Μισέλ Φάις
Σε πρόσφατο σημείωμά της στην «Εφημερίδα των Συντακτών», ενόψει της επικείμενης έκδοσης του νέου μυθιστορήματός της υπό τον τίτλο «Η νυχτερινή βάρδια του καλλιγράφου», η Μαρία Ξυλούρη καταγράφει την προγραμματική πρόθεσή της να παρουσιάσει ένα βιβλίο διαφορετικό από τα προηγούμενά της, ξεφεύγοντας από το κλειστοφοβικό κλίμα τους και το αστικό περιβάλλον στο οποίο διαδραματίζονται.
Η πρόθεση αυτή πραγματοποιείται κατά το ήμισυ: το σκηνικό του βιβλίου είναι πράγματι τελείως διαφορετικό, ένα φανταστικό χωριό με το όνομα «Νιόφυτο», το οποίο η Ξυλούρη εικονογραφεί έξοχα με τη γνωστή της γλαφυρότητα, γεμίζοντάς το με ανθρώπους που διαδραματίζουν μικρό ή μεγαλύτερο ρόλο στο βιβλίο και αποφεύγοντας ευφυώς την άσκοπη τοπιογραφία.
Παρά την εξωτερική αυτή διαφοροποίηση όμως (και παρά κάποιες άλλες, ακόμα σημαντικότερες, μετατοπίσεις), ο πυρήνας της γραφής της παραμένει ο ίδιος – και σε αυτόν τον πυρήνα είναι εγγεγραμμένη και η κλειστοφοβικότητα, που παρά το ανοιχτό και ηλιόλουστο τοπίο του Νιόφυτου χαρακτηρίζει και το υπό έκδοση μυθιστόρημά της.
Πρωταγωνιστικό ρόλο στη ροή του μυθιστορήματος (πέρα βέβαια από το ίδιο το Νιόφυτο, τον ουσιαστικό πρωταγωνιστή του βιβλίου, όπως επισημαίνει και η ίδια η συγγραφέας στο παραπάνω σημείωμα) κατέχει η οικογένεια των Ραγκουδαίων, την οποία παρακολουθούμε επί τρεις γενιές: από τις βιαιότητες που διαπράττει ο Λουκάς Ραγκούδης κατά των συγχωριανών του στην εμφύλια διαμάχη (στις οποίες η αφήγηση ανατρέχει αποσπασματικά) μέχρι τις σαδιστικές και ταυτόχρονα αυτό-τιμωρητικές πράξεις εξιλέωσης στις οποίες προβαίνει ο γιος του όταν μαθαίνει τα πεπραγμένα του πατέρα του.
Και από την ενασχόληση του Λουκά Ραγκούδη με την ορνιθολογία και την ξυλογλυπτική, αλλά και τη φήμη του γραφικού και του αλαφροΐσκιωτου που τον συνοδεύει, μέχρι την αναγωγή του σε σύμβολο ή σε μασκότ του χωριού από τους νέους της περιοχής – τους νέους της κρίσης.
Και όλα αυτά, σε ένα Νιόφυτο που διαρκώς ολισθαίνει και μετατοπίζεται, ως αποτέλεσμα της σαθρότητας του υποκείμενου εδάφους, με έναν αστερισμό από περιφερειακούς χαρακτήρες να εναλλάσσονται απολαυστικά στο προσκήνιο της αφήγησης με τον χαρακτηριστικό τρόπο της Ξυλούρη.
Παρ’ όλο που ο σκελετός της αφήγησης προσφέρεται για μια σειρά από συμβολικές ακροβασίες, η συγγραφέας αποφεύγει έξυπνα τις προφανείς αλληγορίες και επιμένει στη στέρεη δόμηση του πρώτου επιπέδου του μυθιστορήματος: εμμένει στην ιστορία, ή μάλλον στις ιστορίες των ηρώων της.
Πίσω από αυτές ανιχνεύεται (και δηλώνεται ρητά σε κάποιο σημείο του βιβλίου) η θέση ότι η ανθρώπινη πορεία προς την πρόοδο δεν αποτελεί μονόδρομο, ότι τα πισωγυρίσματα και οι διολισθήσεις είναι διαρκείς και οδυνηρές. Γι’ αυτό και το σχήμα τραύμα-ενοχή-εξιλέωση δεν οδηγεί σε κανενός είδους λύτρωση· αντίθετα, πυροδοτεί ένα νέο τραύμα και μια νέα ενοχή, μοναδική διέξοδο από την οποία αποτελεί η «τρέλα» στις διάφορες εκδοχές της.
Στο βιβλίο είναι παρούσες όλες οι εντυπωσιακές αρετές των προηγούμενων βιβλίων της Ξυλούρη -ευφυής γραφή, ψυχογραφικό βάθος, ζωντάνια και μια ξεχωριστή μέριμνα για τη δομή-, ενώ είναι επίσης εμφανής η ωρίμασή της στο «μοντάζ» του υλικού, που οδήγησε σε ένα πιο σφιχτοδεμένο αποτέλεσμα.
Συνυπάρχουν βεβαίως σαφείς αλλαγές στο ύφος και τις επιρροές, μαζί με ένα άνοιγμα στο πεδίο του μαγικού ρεαλισμού που γίνεται με επιτυχία, στην ουσία της όμως, στον τρόπο με τον οποίον συγκροτείται η αφήγηση, η γραφή της Ξυλούρη αφήνει το γνώριμο στίγμα: ένας μεγάλος αλλά σκόπιμα χαλαρός σκελετός, στον οποίον προσαρτώνται διάφορες ιστορίες, που, χωρίς να παίρνουν πρωτεύοντα ρόλο, επιτελούν εξίσου σημαντικές λειτουργίες.
Και το κυριότερο, αυτή η δομή -πολλές ιστορίες, χωρίς καμία μεγάλη αρχή ή κανένα μεγάλο τέλος- μοιάζει πάντα να αντιστοιχεί στο περιεχόμενο των βιβλίων της: εν προκειμένω φαντάζει ιδανική για να περιγράψει έναν τελματωμένο κόσμο όπου τίποτα δεν αρχίζει και τίποτα δεν τελειώνει, όπου τα πάντα απλώς φεύγουν και ολισθαίνουν σαν το Νιόφυτο.
