Αρχιτεκτονική μνήμης και χώρου

Δώδεκα χρόνια κράτησε η επίπονη συγκέντρωση και σύνθεση πληροφοριακού υλικού από την ιστορικό Ελένη Μπενέκη που οδήγησε στην έκδοση αυτού του τόμου με θέμα τον Γ.Λ. Αναγνωστόπουλο (1927-2018), πρωτεργάτη της καθιέρωσης της αρχιτεκτονικής τοπίου στην Ελλάδα. Αρχιτέκτονας με πρόσθετες σπουδές αρχιτεκτονικής τοπίου στο εξωτερικό –αναγκαστικά, μια κι αποτελούσε τότε άγνωστη ειδίκευση στη χώρα–, κατόπιν με γραφείο μελετών κυρίως αρχιτεκτονικής τοπίου για 35 χρόνια, ο Γ.Λ. Αναγνωστόπουλος προέβλεψε σωστά την αξία αυτής της ειδικότητας παγκοσμίως αλλά και ειδικότερα, για την ακόμα ανυποψίαστη Ελλάδα, που θα είχε σύντομα τεράστιες ανάγκες διαμόρφωσης τοπίου για τουριστικές εγκαταστάσεις, δημόσιους αστικούς χώρους και ιδιωτική εξοχική κατοικία.

Αλλά αυτή ήταν μόνο μία πλευρά της επαγγελματικής δράσης του, η ιδιωτική. Η άλλη, και σπουδαιότερη λόγω κοινωνικού της αντίκτυπου, ήταν το εξαρχής ενδιαφέρον του Αναγνωστόπουλου να «βάλει στον χάρτη» τη μικρή και περιθωριακή Ελλάδα, προωθώντας συντονισμένα και σταθερά τη συμμετοχή της χώρας σε διεθνείς οργανώσεις του κλάδου, όπως η IUCN (Διεθνής Ενωση Διατήρησης της Φύσης) και η IFLA (Διεθνής Οργάνωση Αρχιτεκτόνων Τοπίου) ενώ παράλληλα έσπευδε να συμβάλει στην ίδρυση του ΠΣΑΤ (Πανελλήνιος Σύλλογος Αρχιτεκτόνων Τοπίου), που άνοιξε την πόρτα στην Ελλάδα στη συμμετοχή σε σχετικά διεθνή όργανα. Συνάμα, τα ενδιαφέροντα του Αναγνωστόπουλου τον ενέπλεξαν σε ανάλογους φορείς τοπικής δράσης, όπως η ΚΕΤΠ (Κοσμητεία Ελληνικού Τοπίου και Πόλεων) και το Ιδρυμα Π. και Ε. Μιχελή, με το οποίο είχε στενούς δεσμούς.

Αυτής της κλίμακας ήταν το δημόσιο πρόσωπο του Αναγνωστόπουλου που σφράγισε τη μοναδική σταδιοδρομία του. Η ανάληψη θεσμικών καθηκόντων στους παραπάνω φορείς συνοδεύτηκε από μια εξίσου πυκνή δραστηριότητα συμμετοχής σε συνέδρια, με ομιλίες και δημοσιεύσεις. Διαβάζοντας κανείς αυτό τον αφιερωματικό τόμο θα διαπιστώσει ότι ο Αναγνωστόπουλος, πέρα από τα τυπικά του επίσημα καθήκοντα, έπαιξε συνεκτικό ρόλο σε διεθνή και τοπικά δίκτυα, επηρεάζοντας διαπροσωπικές κρίσεις και διευκολύνοντας εξελίξεις. Δεν έμεινε δηλαδή απλός κομπάρσος κι ας προερχόταν από μια μικρή χώρα.

Αυτό γίνεται φανερό στο εκτενέστερο, πλούσια εικονογραφημένο, Δεύτερο Μέρος του βιβλίου (Εργα και Ημέρες) όπου εκτίθενται οι απόψεις του, τα δημοσιεύματά του και τα σχεδιαστικά έργα του. Ιδίως και πτυχές του χαρακτήρα του προβάλλονται ανάγλυφα σε όσα του καταλογίζουν παλιοί του συνάδελφοι και συνεργάτες, στο τμήμα των προσωπικών αναμνήσεων «Είπαν οι άλλοι».

Ας σημειωθεί ότι ο Αναγνωστόπουλος δεν θέλησε να ακολουθήσει ακαδημαϊκή καριέρα, προτιμώντας τους δύσκολους αγώνες της καθημερινότητας, σε αντιπαράθεση με δύσπιστες ή αρτηριοσκληρωτικές τοπικές αρχές και με ένα κοινό το οποίο συχνά αγνοούσε την αξία των ιστορικών τοπίων που του έτυχε να κληρονομήσει. Πάντα όμως προβάλλοντας τη γενικότερη εικόνα, απλά και κατανοητά, πέρα από εθνικιστικά σύνορα και τοπικισμούς. Δύο μικρές φράσεις του, διατυπωμένες προφορικά το 2015, μαρτυρούν τον κατασταλαγμένο τρόπο σκέψης του: «Στο τοπίο δεν χτίζεις… ίσως γκρεμίζεις!» και «Η αρχιτεκτονική τοπίου δεν είναι μεγάλης κλίμακας κηποτεχνία, το τοπίο ορίζει τι πρέπει να γίνει σ’ αυτό.»

Αν αρχικά χαρακτηρίστηκε κοπιαστική η συγκέντρωση υλικού για αυτό το βιβλίο, μπορεί τώρα πρόσθετα να εξηγηθεί πως οι δυσκολίες οφείλονταν στην πολυπλοκότητα των στοιχείων που έπρεπε εδώ να συντεθούν. Από τη μια μεριά, χρειαζόταν να διαγραφεί το οικογενειακό υπόβαθρο του Αναγνωστόπουλου, μάρτυρας της ιδιαίτερης κοινωνικής του θέσης. Από την άλλη, να αποδειχτεί πόσο καινοτόμος ήταν στην κατεύθυνση που επέλεξε, με σπουδές, πρακτική εξάσκηση και συνεργασίες σε διεθνές επίπεδο, που του εξασφάλισαν την απαραίτητη εποπτεία και κατανόηση ενός επιστημονικού κλάδου τότε ακόμα υπό διαμόρφωση. Τρίτο και εξίσου σημαντικό ήταν το επαγγελματικό του έργο, που έπρεπε να ανασυσταθεί με επίπονη έρευνα διάσπαρτων σχεδίων και αρχειακών καταγραφών.

Τον γενικό συντονισμό της άρτια επεξεργασμένης έκδοσης είχε αναλάβει ο Λάμπρος Αναγνωστόπουλος, γιος του τιμώμενου, που δεν έπαψε να ψάχνει προσκομίζοντας νέα άγνωστα στοιχεία. Αν σε μια τέτοια εικόνα συνεχούς ανασκαφής προστεθεί και η πυρκαγιά που κάποτε απείλησε τα αρχεία στο γραφείο του Αναγνωστόπουλου, ίσως τότε γίνει καλύτερα κατανοητή η μακροχρόνια κύηση του βιβλίου. Ο,τι και να μεσολάβησε πάντως, το τελικό αποτέλεσμα δικαίωσε όλους τους κόπους που καταβλήθηκαν για να προβληθεί η ζωή και το έργο αυτού του ξεχωριστού αρχιτέκτονα που προέβλεψε τη σημασία του τοπίου στη σύγχρονη ζωή.