Ιχνη ενός σημαντικού βλέμματος

Η συλλογή 33 κειμένων της Σουζάνας Αντωνακάκη με κύριο τίτλο Αρχιτεκτονική ποιητική, που επιμελήθηκε και προλόγισε ο Στέλιος Γιαμαρέλος σε μια ιδιαίτερα προσεγμένη έκδοση των ΠΕΚ, σπινθηροβολεί με το «ποιητικό» πνεύμα που χαρακτηρίζει κάθε πράξη της μεγάλης αυτής δημιουργού που, μαζί με τον σύντροφό της Δημήτρη Αντωνακάκη, έχουν αφήσει σπουδαία κληρονομιά ‒ και όχι μόνο σ’ αυτόν τον τόπο.

Την απήχηση της αξίας του έργου τους έδειξε και το πολυπληθές ακροατήριο που συγκεντρώθηκε για την τόσο άρτια οργανωμένη παρουσίαση του βιβλίου της στο Ωδείο Αθηνών τον περασμένο Νοέμβριο, διανθισμένη με τέσσερις ομιλίες και εκτέλεση έργων στο πιάνο.

Η Μπ. Μπαμπάλου, που μετέχει με ένα «επίμετρο» στην έκδοση, και επίσης μίλησε στην παρουσίασή της, έκανε μια παρατήρηση που ίσως υπερβαίνει τα περιθώρια αξιολόγησης του τόμου, καθώς υπογραμμίζει τη στενή σχέση που υπάρχει ανάμεσα στο πρόσωπο και το έργο. Είπε ότι η ιδιαίτερη προσωπικότητα της Σουζάνας Α. δεν αυτοπεριορίζεται στη γυναικεία της υπόσταση ως συμβατική, πολιτικά ορθή, έννοια. Την ξεπερνάει κατά πολύ και διεκδικεί τη δημόσια αποδοχή της ως ένα ολοκληρωμένο πρόσωπο, όπου ο τρόπος που μιλάει, που ντύνεται, που κάνει τα μαλλιά της, που εν τέλει σχεδιάζει έχουν επάνω τους την έκγλυφη σφραγίδα της. Αυτή ήταν η κατάκτησή της.

Ο επιμελητής του τόμου Στ. Γιαμαρέλος, ειδικός μελετητής του έργου των Δ. και Σ. Αντωνακάκη (Εργαστήριο 66) στο πλαίσιο του κριτικού τοπικισμού, είχε επιπλέον το πλεονέκτημα να διαθέτει καταγραμμένες συνομιλίες μαζί της από το 2013, και η πρόταση του Δ. Αντωνακάκη ν’ αναλάβει τη γενική ευθύνη μιας σχετικής έκδοσης ήταν η ιδανική επιλογή για αυτόν τον κρίσιμο ρόλο.

Ετσι προέκυψε ένα ογκώδες βιβλίο τεσσάρων κεφαλαίων, όπου παρατάσσονται περίπου τα μισά από τα κείμενα που άφησε πίσω της η Σ. Α., τακτοποιημένα με βάση το περιεχόμενό τους: Σχέσεις μαθητείας, Εργαστήριο 66, Πόλη-κατοικία-αρχιτεκτονική, θεωρία και κριτική. Από την πλούσια εικονογράφηση του βιβλίου θα ξεχώριζα τη θεματική των προσωπικών φωτογραφιών του Δ. Αντωνακάκη, μάρτυρα της ιδιαίτερης ματιάς του.

Καθώς αναφέρεται στις διαλέξεις της Σ. Α., ο επιμελητής τις χαρακτηρίζει «διασωθέντα κειμενικά ίχνη», θέλοντας να δείξει πως δεν μπορεί να ανασυσταθεί ούτε η πορεία της επεξεργασίας τους ούτε η συνοδευτική τους ζωντανή «παράσταση», με την απήχηση των συμφραζομένων. Παρ’ όλα αυτά, με όλες τις έμφυτες δυσκολίες, η σημασία και η αξία αυτών των κειμένων παραμένει διττή.

Από τη μια μαρτυρούν την τρυφερή φροντίδα του συζύγου της Δημήτρη, οικεία σε όσους τους γνώρισαν από κοντά, που σημειώνει: «Σχεδόν αμέσως μόλις μας άφησε η Σουζάνα, βρήκα παρηγοριά και συντροφιά στα κείμενά της βαλμένα δίπλα της, προσεκτικά ακατάστατα». Και από την άλλη τεκμηριώνουν τις συγγραφικές ικανότητες μιας «λογίας» Σ. Α., εδραιωμένες σε βαθιά και συστηματική γνώση της ξένης και ντόπιας γραμματείας, ιστορικής και σύγχρονης. Διαφωτιστική παράμετρος αυτής της σχέσης ήταν η συνηθισμένη δήλωσή της, όπως μαρτυρεί ο επιμελητής: «Διαβάζω για να πάρω φόρα».

Με άλλα λόγια, η Σ. Α. ανήκε στην ομάδα διανοουμένων αρχιτεκτόνων, όπου κυριαρχούσαν ως πρότυπα ο Δ. Πικιώνης, ο Π. Μιχελής και ο Δ. Φατούρος – με τις διεθνείς διασυνδέσεις τους, όπως ο Σπάιερ και ο Εϊκ, τους οποίους είχε εκείνη μελετήσει προσεκτικά και αφομοιώσει. Πολλές φορές, οι αναφορές που έκανε σε αυτή την πλούσια γραμματεία ήταν ερμηνευτικές που μαρτυρούσαν την επίμονη προσπάθεια κατανόησης κάποτε «σκοτεινών» εδαφίων με όπλο τη σπάνια ευαισθησία της.

Ηταν αυτή που διέκρινε και τη σχεδιαστική της συμβολή σε μια δημιουργική ομάδα, βασισμένη στη συλλογικότητα του παραγόμενου έργου. Αν και αυτή η διάσταση της οργάνωσης του Εργαστηρίου 66 δεν μπορούσε βέβαια να αναπτυχθεί σε έναν τέτοιο τόμο, είναι ίσως φανερό ότι εκεί, στη δυναμική που καταργεί τα αυστηρά όρια της ατομικής πράξης, θα μπορούσε να αναζητηθεί ο μίτος του αινίγματος που κάνει τόσο ξεχωριστή εκείνη την «άμεση ποιητική ματιά που κινητοποιεί τη φαντασία» της Σ. Α., όπως γράφει ο επιμελητής, συνάμα ορίζοντας και την ιδιαίτερη θέση της μέσα στο ριζοσπαστικό αυτό οργανωτικό σχήμα.