Η αιωνιότητα των μύθων

Εάν όντως «η πραγματικότητα είναι προϊόν της πιο μεγαλειώδους φαντασίας», όπως διακήρυξε πολλαπλώς ο μείζων ποιητής του προηγούμενου αιώνα Γουόλας Στίβενς (1879-1955), τότε το αμιγώς μυθικό στοιχείο κατ’ επέκτασιν συνιστά μια προ-πραγματικότητα. Είναι εκείνη ακριβώς που παραμένει σταθερά ενσωματωμένη, συνειδητά ή μη, στο δεδομένο εκασταχού εκάστοτε δίκτυο των παραστάσεων του νυν.

Το εδώ και τώρα διευρύνεται, όπως δηλώνει, εκτός των άλλων, ο βουδισμός σε ένα ενιαίο, διαρκές και αδιάσπαστο παρόν. Μάλιστα, καθώς ο μύθος αναβαθμίζεται κατ’ ανάγκην μέσα στο πλαίσιο των απαιτητικών εμπεδώσεων της ποιητικής γραφής καθίσταται αυτομάτως συνεργός της προβολής της ευρύτερης εν τέλει δι-ιστορικής αλήθειας.

Η ενδεχομενικότητα μεταλλάσσει σε πληρότητα ουσίας: το έργο τέχνης επικαλείται τους αρχετυπικούς, λεγόμενους δημόσιους ή και εθνικούς μύθους ως δομές τού είναι. Ενα όνομα παίρνει ή υποδηλώνει τη θέση ενός δείνα ονόματος, ένα άλλο τη θέση ενός πράγματος, ενώ μεταξύ τους παραμένουν συνδεδεμένα, παρουσιάζοντας, έτσι, μέσα από τις γραμματικές εικόνες την κατάσταση των πραγμάτων. Ο,τι δηλαδή mutatis mutandis μάς υποδεικνύει, ως γνωστόν, το πόρισμα 4.0311 του Tractatus Logico-Philosophicus του Λούντβιχ Βιτγκενστάιν.

Η έξοδος από το βαρύνον σήμερα στο ανακουφιστικό ξέφωτο της ύπαρξης, με τη βοήθεια της ευεργετικής, σαφώς ομοιοπαθητικής ανάγνωσης του φαντασιακού καταπιστεύματος του λαού, είναι λοιπόν δυνατή. Αυτό άλλωστε δικαιώνει την επαρκώς εννοούμενη ποίηση, μας υποδεικνύει εμμέσως πλην ξεκάθαρα η δόκιμη κριτικός λογοτεχνίας Δέσποινα Παπαστάθη, η οποία υπηρετεί στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων ως Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό.

Εχοντας μελετήσει επί σειρά ετών, μεταξύ άλλων, το πολύσημο έργο του Γιάννη Ρίτσου, προσφέρει σήμερα στην πολιτισμική μας αγορά το αποτέλεσμα των ερευνών της σε ό,τι αφορά την ειδικότερη, πρόσφορη εκμετάλλευση του αρχαίου μύθου από τον εν λόγω κορυφαίο μας δημιουργό λόγου.

Οι ποικίλες προοπτικές αυτού του πολύπλοκου εγχειρήματος εκτίθενται δεόντως. Η επεξεργασία του πράγματι άφθονου υλικού κρίνεται ως εκ των πραγμάτων υποδειγματική. Ο εμφανώς βεβαρημένος οίκος των Ατρειδών προσφέρει στον ποιητή τον κάνναβο των σημείων, όπου καλείται να συνεισφέρει επιλεκτικά τα δικά του σημαινόμενα. Η ακύρωση, στο μεταξύ, των όποιων προσωπικών ή οικογενειακών δεινών, αν και όχι ανέκκλητη, φαντάζει προσώρας δυνατή.

Ο εκλεπτυσμένος στίχος τής εννοιολογικά κρίσιμης Τέταρτης Διάστασης δρα δηλαδή και ιαματικά, διατείνεται και δικαίως η συγγραφέας, στις τραγικές στιγμές της καθημερινότητάς του. Το απολύτως διακριτό ατομικό και το απαραίτητο συλλογικό συνυφαίνονται, ως οφείλουν εκ προοιμίου μάλιστα. Καμία ψυχωτική απόρριψη. Καμία νευρωτική άρνηση. Η μεταβίβαση από το προσωπικό στο μαζικό γίνεται με τακτ. Η δε κριτική που ασκείται συστηματικά στη θεσμική μνήμη δεν υιοθετεί ποτέ τους χαρακτήρες της ολικής αποδόμησης.

Οι Ατρείδες υπάρχουν και γι’ αυτό υπάρχουμε κι εμείς, καταδηλώνει ο Γιάννης Ρίτσος με τη στιχική του στρατηγική. Η όλη συναισθηματική ανακύκληση τελείται αρμονικά: οι στροφές καθιδρύουν μηχανισμούς απόλαυσης, υπογραμμίζει όπου δει η οξυδερκής Δέσποινα Παπαστάθη. Η δε παιδική ηλικία παραμένει σταθερά ως η σφενδόνη του κειμενικού χωροχρόνου. Πόλεμοι, θυσίες, θάνατοι, πάθη, αρρώστιες, βάσανα και πάλι βάσανα επαναφέρονται ως μοτίβα μιας επικής ελεγείας. Το επιμένον φως της κατάθεσης του Γιάννη Ρίτσου ξέρει πότε πρέπει να δείξει προς τη μεριά της ανενδοίαστης κατάφασης σε έναν αμετακίνητο βίο αναστοχασμών.

Η Ιστορία λειτουργεί στην προκειμένη περίπτωση και ως τυπικό υπόβαθρο επαναλαμβανόμενων συμβολικών σχηματισμών. Οταν φέρ’ ειπείν ο Ορέστης μπορεί την κατάλληλη στιγμή να μας μιλήσει, τότε αντιλαμβανόμαστε το τι κινείται όχι μόνο στην επιφάνεια των πραγμάτων, αλλά και στο λανθάνον βάθος των όντων.

Συγκρατώ ότι η ομοερωτική του διάθεση για τον Πυλάδη δεν παραλείπει να αναδειχθεί κι αυτή στο πλαίσιο εφαρμογής του ελληνικού έρωτα. Διακρίνω, επίσης, ότι ο ιδιαίτερα χαρακτηριστικός τίτλος εκεί που σμίγουν η μέρα και η νύχτα… επισημαίνει τη ζείδωρη συνομιλία του ασύνειδου, ήτοι της νύχτας, με το συνειδητό μέρος του ποιητικού υποκειμένου, δηλαδή της δια-φωτιστικής ημέρας, σε όλο ανεξαιρέτως το φάσμα των αποτυπώσεων του προκείμενου ποιητικού λόγου.

Κοντολογίς, η Δέσποινα Παπαστάθη μάς προτείνει τρόπους επίγνωσης και περαιτέρω διάσωσης των μηνυμάτων του Γιάννη Ρίτσου, τα οποία αφορούν κυρίως την από κάθε πλευρά αποτελεσματική διαχείριση του κεκτημένου μύθου.