Για ένα προϊστορικό σπίτι στη Θήρα

Η προϊστορική αρχαιολογία έχει κάνει γιγαντιαία βήματα τις τελευταίες δεκαετίες στην Ελλάδα, παρ’ όλο που οι βάσεις της είχαν τεθεί πολύ νωρίτερα, στο μεταίχμιο ανάμεσα στα τέλη του 19ου αιώνα και τις αρχές του 20ού, τότε που προστέθηκαν στις γνώσεις μας συγκλονιστικοί ανασκαφικοί χώροι, όπως για παράδειγμα οι Μυκήνες στην Αργολίδα και η Κνωσός στο Ηράκλειο.

Ο απίστευτα καλά διατηρημένος προϊστορικός οικισμός στο Ακρωτήρι, στο νότιο τμήμα της Θήρας, που μερικοί ονομάζουν «Πομπηία της Ελλάδας», χάρη στα εντυπωσιακά ευρήματα του Σπ. Μαρινάτου τον οποίο διαδέχτηκε ο Χρ. Ντούμας, ήρθε αργότερα στο φως, ανατρέποντας εντελώς τα ώς τότε δεδομένα για μια μονοκεντρική μινωική-μυκηναϊκή θαλασσοκρατορία της Κρήτης.

Στη διάρκεια εκείνων των ιστορικών ανακαλύψεων του Μαρινάτου το 1971, ένα συγκεκριμένο κτίσμα έμελλε να καταχωρισθεί στα ημερολόγια ανασκαφής ως «Δυτική Ξεστή» οικία. Από τη θέση της στον ιστό της προϊστορικής πόλης, από την κατάσταση διατήρησής της και από τη μεθοδική καταγραφή των ευρημάτων της η οικία αυτή παρουσίαζε φανερά πλεονεκτήματα.

Αυτά εκμεταλλεύτηκε η αρχιτέκτων Κλαίρη Παλυβού, που από το 1977, και για πολλά επόμενα χρόνια, μελετούσε τη δομή και τη μορφή της εξαντλητικά, έτσι ώστε να οδηγηθεί σε μια υποδειγματική έκδοση, εξαιρετικής ποιότητας, με τη μορφή μονογραφίας.

Οι δυσκολίες που είχε να αντιμετωπίσει ήταν σημαντικές. Ο οικισμός διατηρήθηκε επειδή θάφτηκε στη λάβα του ηφαιστείου, έχοντας όμως ήδη υποστεί ζημιές από σεισμούς που προηγήθηκαν. Οι τοίχοι έτσι της Δυτικής Οικίας είχαν παραμορφωθεί, σε μερικές περιπτώσεις ήταν ετοιμόρροποι και απαιτούσαν πρόσθετες ενισχύσεις, πολλά στοιχεία είχαν καταρρεύσει και ορισμένα σημεία ήταν απρόσιτα επειδή στήριζαν άλλα τμήματα της ανωδομής.

Η αποτύπωση και η κατόπιν ερμηνεία των ευρημάτων της οικίας απαιτούσαν μεθοδικότητα, ευρηματικό συνδυασμό των δεδομένων και, πάνω από όλα, απόλυτη γνώση και έλεγχο της προϊστορικής οικοδομικής. Μπροστά σε τέτοια προβλήματα, συμβατική και νεότερη τεχνολογία επιστρατεύτηκαν για τις μετρήσεις και τη μετέπειτα απόδοση του αποκατεστημένου κτίσματος σε κατόψεις, επεξηγηματικές τομές, μακέτες και βίντεο.

Γιατί τίποτα στη Δυτική Οικία δεν ήταν γνώριμο και συνηθισμένο. Θα ήταν άλλωστε παραπλανητική η συγγένεια αυτού του είδους δόμησης με τυπικά παραδοσιακά σπίτια, όπως τα γνωρίζουμε σήμερα πια τόσο καλά. Και μόνο να περιοριστεί κανείς στις τόσο εντυπωσιακές «σχάρες» από ξυλοδεσιές που ζώνουν τους τοίχους, εξασφαλίζοντας την αντοχή τους σε σεισμικές δονήσεις, θα είχε πολλά να πει. Μεγάλη σημασία έχει, σε συνέχεια, η συγγενική ανάλυση της δυναμικής παραμόρφωσης του κτίσματος από τους σεισμούς, που εξηγεί τη σημερινή του παραμόρφωση.

Στην εξαντλητική εξέταση της Δυτικής Οικίας περιλαμβάνεται και μια μορφολογική ανάλυση, επίτηδες σύντομη αν και θα μπορούσε να επεκταθεί σημαντικά, όπου επιχειρείται όχι μόνο η αναπαράσταση της αίσθησης που έδιναν οι εσωτερικοί χώροι της οικίας, αλλά και η εξήγηση της θέσης και της λειτουργίας της διακόσμησης μέσα τους. Ολοι μας έχουμε ακουστά κι έχουμε δει δείγματα της πλούσιας διακόσμησης στο Ακρωτήρι, αλλά για πρώτη φορά βλέπουμε μια τολμηρή συσχέτιση του καννάβου στον μεγάλο χώρο υποδοχής της οικίας με αρχές του Μοντέρνου Κινήματος στην αρχιτεκτονική.

Η τόσο φροντισμένη μονογραφία της Δυτικής Οικίας απευθύνεται στο ευρύ κοινό, με εύληπτες, ζωντανές περιγραφές και χωρίς τον υπερβολικό φόρτο αναφορών που συνήθως γεμίζουν τις δημοσιεύσεις αρχαιολογικών θεμάτων. Τα κείμενα συνοδεύονται ιδανικά από πλήρες εποπτικό υλικό, με φωτογραφίες και πλήθος σχεδίων, γενικών και λεπτομερειακών. Ειδικά τα τελευταία αποτελούν έναν κόσμο από μόνα τους, καθότι δείχνουν μέχρι ποιο σημείο έχει διεισδύσει η Παλυβού στα μυστικά αυτής της τόσο ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής, που δείχνει να κατέχει τόσο άρτια.