Και ποιος δεν θυμάται τις περιπέτειες του Μουσείου Ακρόπολης, το πόσα χρόνια κράτησαν, τις δικαστικές προσφυγές, τις αντιδικίες ανάμεσα σε «ειδικούς» και «κοινό». Αλλά και πόσα ενάντια ακούστηκαν, ενώ είχε σχεδόν περατωθεί η ανέγερσή του στο οικόπεδο Μακρυγιάννη, κάτω από τον Ιερό Βράχο, στον οποίο όλοι έκαναν επικλήσεις – ο καθένας από τη σκοπιά του ή σύμφωνα με τα συμφέροντά του.
Κάποτε όλα τέλειωσαν, το Μουσείο παραδόθηκε και άρχισε να λειτουργεί. Η μετέπειτα πορεία του είναι εξίσου γνωστή, όπως και η μεταστροφή (ή αναζήτηση άλλων στόχων) όσων προηγούμενα το πολεμούσαν. Μία όμως υπόσχεση είχε μείνει στον αέρα: η δυνατότητα επίσκεψης της ανασκαφής κάτω από το Μουσείο. Τη βλέπαμε αποσπασματικά στον ημιυπαίθριο χώρο πριν από την είσοδο του Μουσείου, μαντεύαμε την έκτασή της, αλλά δεν επιτρεπόταν η προσέγγισή της. Πρόσφατα οι επισκέπτες του Μουσείου μπόρεσαν επιτέλους να περιηγηθούν αυτόν τον μαγευτικό χώρο, κινούμενοι πάνω σε μεταλλικούς υπερυψωμένους διαδρόμους. Ταυτόχρονα κυκλοφόρησε ένας εκτεταμένος, εξαιρετικά επιμελημένος και με πλούσια κατατοπιστική εικονογράφηση κατάλογος, με τα ευρήματα της ανασκαφής, γραμμένος από τη Στ. Ελευθεράτου, που είχε τη γενική επίβλεψή της.
Με αφορμή αυτό το διπλό γεγονός, το άνοιγμα του ανασκαφικού χώρου και την έκδοση του καταλόγου, γράφεται αυτό το σημείωμα. Οχι βέβαια επιχειρώντας να συνοψίσει τα ευρήματα από έναν αρχαιολογικό τόπο μοναδικό σε πλούτο ευρημάτων και πολυπλοκότητα ιστορικών φάσεων. Αλλά, περισσότερο, για να τονίσει τη σημασία του για την κατανόηση της εξέλιξης της αρχαίας πόλης και της διαχρονικής συνύπαρξής της με τα μνημεία της Ακρόπολης. Γιατί η ανασκαφή κάτω από το Μουσείο Ακρόπολης ανταγωνίζεται τα λαμπρά έργα που εκτίθενται μέσα του, προσφέροντας εκείνη τη γοητευτική γεύση της καθημερινότητας στη ζωή μιας γειτονιάς της πόλης σε αντίστιξη με τα αξεπέραστα μνημεία. Το ένα χωρίς το άλλο υπολείπεται σε νόημα. Μόνο αν δεις με τέτοια λεπτομέρεια το πώς ζούσαν οι Αθηναίοι στη νότια κλιτύ της Ακρόπολης μπορείς να καταλάβεις γιατί τα «αιώνια» μνημεία από πάνω τους λειτουργούσαν σαν τα απαραίτητα συμπληρώματα της ζωής τους.
Πώς εκείνος ο λαβύρινθος από αγωγούς και φρεάτια, τοίχους και δάπεδα διαφορετικών εποχών πάνω σε παλιότερα θεμέλια, χρήσεις που άλλαζαν από χρονική στρώση σε στρώση, για τρεις χιλιάδες χρόνια, έδωσαν ένα τόσο πολύτιμο παλίμψηστο, που παρακολουθούσε τις αντίστοιχες τύχες του Βράχου. Σήμερα η Ακρόπολη είναι απαλλαγμένη από την ιστορική της διαστρωμάτωση και προσφέρεται στη διαιώνιση του ινδάλματός της. Αυτή όμως η γειτονιά στα πόδια της διηγείται μια άλλου τύπου ιστορία, που μας ξαφνιάζει με την αμεσότητά της. Μας παραδίδεται γυμνή και απόλυτα αφτιασίδωτη, ως πυρακτωμένη μάζα της ζωής μιας πόλης άγνωστης, έξω από τις ιδεολογικές μας προδιαγραφές. Αυτό είναι το σπουδαίο μάθημα που αποκομίζουμε.
Αλλά ακόμα κι αν είμαστε ελάχιστα εξοικειωμένοι με τη μορφή της κλασικής Αθήνας, χάρη στις ανασκαφές π.χ. της Αρχαίας Αγοράς, εδώ ξαφνικά βρισκόμαστε αντιμέτωποι με σημαντικά κτίσματα που ανεγέρθηκαν, όπως συγκροτήματα πολυτελών κατοικιών (οι οικίες Ζ και Ε στη ζώνη προσπέλασης του Μουσείου), λουτρών (ανάμεσα στο Μουσείο και στο κτίριο Βάιλερ), και σκόρπιων εργαστηρίων, σε συνδυασμό με μια απίστευτη πυκνότητα κατοικιών από τον 5ο αιώνα ώς την ύστερη αρχαιότητα, που αγγίζει τον 8ο αιώνα μ.Χ. Τυφλωμένοι από το θάμβος της Αθήνας του Περικλέους, έχουμε (πόσο βολικά) ξεχάσει τι τη διαδέχτηκε. Βλέποντας τις τόσο γλαφυρές αναπαραστάσεις που περιέχονται στο βιβλίο, μπορούμε να αντιληφθούμε ποια ήταν η εικόνα της πόλης όταν ο παλιός της ιστός, με τα στριμωγμένα οικόπεδα, αντικαταστάθηκε από ενιαίες οικοδομικές νησίδες, τώρα πια στα χέρια μιας ευημερούσας τάξης. Αλλά και αντίστροφα, να σταθμίσουμε τις ανατροπές που έφεραν η ερήμωση αυτών των πολυτελών κτισμάτων και η μεταγενέστερη εγκατάσταση εκεί πλήθους εργαστηρίων.
Ακόμα και με σημερινούς όρους, συχνά ακούμε οιμωγές για τις μεταμορφώσεις της Αθήνας ηλικίας λιγότερο από δύο αιώνες, καθώς η αρχική «νεοκλασική» γραφικότητα αντικαταστάθηκε από τη χυδαία εξάπλωση των μεταπολεμικών πολυκατοικιών. Ομως εδώ, στο υπόστρωμα του Μουσείου Ακρόπολης, καταλαβαίνουμε πόσο ρηχή είναι αυτή η ανάγνωση της σύγχρονης Αθήνας. Γιατί εδώ γινόμαστε μάρτυρες των διαδοχικών αλλαγών μιας απίστευτα μεγάλης χρονικής διάρκειας, με συνέχειες και ασυνέχειες, που έμεναν τόσο καιρό κρυμμένες κάτω από τα πόδια μας. Η αποκάλυψή τους, η απόφαση διατήρησής τους και η τόσο άρτια παρουσίαση των ανασκαφών που διενεργήθηκαν συνιστούν ένα άλλο «μουσείο», απεριόριστα διδακτικό γιατί, επαναλαμβάνουμε, μένει προσκολλημένο στην αξία της καθημερινότητας, μακριά από κενές ιδεοληψίες.
