Με την κυκλοφορία του πρώτου τόμου των Απάντων του Παλαμά (2018) και με αρκετούς άλλους τόμους να βρίσκονται στο τυπογραφείο ή να οδεύουν προς αυτό άρχισε να υλοποιείται με ταχείς ρυθμούς το πιο μεγαλεπήβολο εκδοτικό πρόγραμμα της νεοελληνικής φιλολογίας: η πλήρης, φιλολογικά επιμελημένη από περίπου εικοσαμελή ομάδα συνεργατών, βασισμένη σε ενιαία και εκσυγχρονισμένη εκδοτική μεθοδολογία, συγκεντρωτική έκδοση του δημοσιευμένου και ανέκδοτου συγγραφικού έργου του Παλαμά. Το έργο γίνεται με την κεντρική εποπτεία του Ιδρύματος Κωστή Παλαμά. Αν υπολογίσουμε ότι ο κάθε τόμος θα έχει περίπου 500 σελίδες, ο συνολικός αριθμός σελίδων ενδέχεται να φτάσει τις 25.000!
Παράλληλα, τη δυναμική της σύγχρονης παλαμικής φιλολογίας δείχνει το γεγονός ότι γίνονται έγκυρες εκδόσεις και εκτός του πλαισίου των Απάντων, όπως αυτή των Σημειωμάτων στο περιθώριο από τη Μάρα Ψάλτη. Με αυτό το βιβλίο η Ψάλτη, η αξιολογότερη φιλόλογος νεοελληνίστρια της γενιάς της (γεννήθηκε το 1990), γνωστή για τη μονογραφία της Νίκος Καζαντζάκης – Κ.Γ. Καρυωτάκης.
Η «Αισιοδοξία» ως αντεστραμμένη «Ασκητική» (2017), που αποτιμήθηκε πολύ θετικά από την κριτική, δοκιμάζεται επιτυχώς και στο απαιτητικό πεδίο της έκδοσης κειμένων. Συγκεκριμένα, η Ψάλτη επανεξέδωσε τα 180 σημειώματα στη μορφή που συγκεντρώθηκαν στο βιβλίο του Παλαμά Πεζοί δρόμοι Α΄ (1928), συμπληρώνοντάς τα με 27 συγγενικά τους γραπτά δημοσιευμένα μόνο στον λογοτεχνικό Τύπο.
Στην πυκνογραμμένη Εισαγωγή της η επιμελήτρια εύστοχα παρατηρεί ότι τα «Σημειώματα», που στη μεγάλη πλειονότητά τους φαίνεται ότι γράφτηκαν στο διάστημα 1907-1910, συνθέτουν ένα ημερολόγιο-συμπίλημα, το οποίο κινείται προς τρεις συχνά αλληλοσυμπληρούμενες κατευθύνσεις (ημερολόγιο ανάγνωσης-ποιητικής, πολιτικό-πολιτισμικό ημερολόγιο, προσωπικό ημερολόγιο εκμυστήρευσης). Θεωρημένα στο σύνολό τους συστήνουν μια «ποιητική εν πυκνώσει» (σ. 27), βασισμένη στην αντίληψη του κριτικού-ποιητή (και αντιστρόφως) Παλαμά ότι τα πάντα μπορούν και πρέπει να ποιητικοποιηθούν.
Η έκδοση της Ψάλτη, κατ’ αναλογία με τους τόμους των παλαμικών Απάντων, μπορεί να χαρακτηριστεί συνδυασμός χρηστικής έκδοσης που απευθύνεται στο ευρύ κοινό, προφέροντάς του ένα έγκυρο κείμενο, και φιλολογικής έκδοσης που καλύπτει τις ανάγκες της κοινότητας των ειδικών αναγνωστών, προς τους οποίους παρέχει εξειδικευμένες πληροφορίες.
Ειδικότερα, η Ψάλτη σωστά χαρακτηρίζει την έκδοσή της υπομνηματισμένη, καθώς στις αναλυτικές και ακριβείς σημειώσεις της, που εκτείνονται σε 180 περίπου σελίδες, πλαισιώνει τα σημειώματα, συσχετίζοντάς τα συχνά και με άλλα παλαμικά κείμενα, με πραγματολογικές πληροφορίες και ερμηνευτικά σχόλια. Ετσι εφοδιάζει τον αναγνώστη με όλη εκείνη τη γνωστική σκευή που του είναι απαραίτητη για να κατανοήσει και να εμβαθύνει σε αυτά τα ιδιότυπα γραπτά.
Αν υπολογίσουμε πως τα κριτικά κείμενα του Παλαμά ανέρχονται στον αριθμό των 2.266, αξίζει να αναρωτηθούμε ποια θέση έχουν τα «Σημειώματα στο περιθώριο», εκ πρώτης όψεως σκόρπια κι ασυστηματοποίητα γραπτά, μέσα σε αυτό το κολοσσιαίο έργο.
Η Ψάλτη, με την κριτική οξύνοια και τη φιλολογική ωριμότητά της, τα αποτιμά πολύ θετικά, όπως τους αξίζει, με τις επισημάνσεις της Εισαγωγής της. Από τη σκοπιά των ειδικών αναγνωστών του Παλαμά, μπορούμε γενικά να πούμε ότι αυτή η έκδοση λειτουργεί ως ένα κάλεσμα προς το ευρύτερο αναγνωστικό κοινό να προσεγγίσει και να ανακαλύψει μία από τις πιο πολυσχιδείς, με διαρκή διανοητική εγρήγορση, πρωτεϊκές πνευματικές (όχι μόνο λογοτεχνικές) προσωπικότητες του καιρού της και του τόπου της.
Εντέλει, ο Παλαμάς, παρά την εξακτίνωση του έργου του προς ποικίλες και επιφανειακά αποκλίνουσες όψεις, κατά βάθος είναι ένας. Το έργο του, ποιητικό, πεζογραφικό, κριτικό, καθώς και η αλληλογραφία του, συνέχονται από έναν ανεπανάληπτο συνδυασμό βαθιάς και ευρείας μορφωτικής καλλιέργειας και οξυμμένης ευαισθησίας, τέτοιας που τον αναδεικνύει σε στοχαστή με «μοντέρνα σκέψη» (σ. 39). Τα «Σημειώματα» φανερώνουν την «πληθωρική ανάδειξη του αναγνώστη Παλαμά» (σ. 30), ενός αναγνώστη ακατάβλητου και μανιώδους – η Ψάλτη εύστοχα γράφει για «αναγνωστικό αλκοολισμό» (σ. 34).
Αυτή η ακατάπαυστη αναγνωστική άσκηση στάθηκε ένα βασικό εργαλείο με το οποίο ο Παλαμάς έσκαψε μέχρι τα ανεξερεύνητα βάθη του εαυτού του, ανασύροντας από εκεί στην επιφάνεια την πρώτη ύλη των καλύτερων ποιημάτων του: «Από τι υποφέρω μπορεί κάποτε να μαθευτεί. Γιατί και πώς υποφέρω έτσι, δε θα το μάθει –μου φαίνεται– κανείς» (27, σ. 96). Κι επειδή, συνάμα, ο αναγνώστης είναι ο οδηγός του ποιητή Παλαμά, τα «Σημειώματα» επιφυλάσσουν ακόμα και ατόφιες ποιητικές φράσεις, όπως στο τέλος του υπ’ αριθμόν 36: «Δεν έχω ρίζες μέσα μου, μα γι’ αυτό έχω φτερά» (σ. 102).
