Αποστολή στη Φρανκφούρτη
Σχεδόν 500 χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα εκθεσιακού χώρου, δεκάδες χιλιάδες βιβλία, άλλοι τόσοι επισκέπτες από κάθε γωνιά της Γης, ένας μεσογειακός ήλιος που ανέβαζε το θερμόμετρο για συζητήσεις για την ελευθερία έκφρασης, την ισότητα, την ευρωπαϊκή ταυτότητα, αλλά και η σκιά της ανησυχίας για την άνοδο του ακροδεξιού AfD στις εκλογές στη Βαυαρία και την Εση, η 70ή Διεθνής Εκθεση Βιβλίου Φρανκφούρτης έδωσε το πολιτιστικό, οικονομικό και πολιτικό στίγμα της επί πέντε μέρες (11 έως 15 Οκτωβρίου).
Εβδομήντα χρόνια από την ίδρυσή της αλλά και 70 χρόνια από την Οικουμενική Διακήρυξη του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα, η Γερμανική Ενωση Εκδοτών και Βιβλιοπωλών οργάνωσε την εκστρατεία «Still on the same page» καλώντας όλους να σταθούν στην ίδια «σελίδα» για την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που αποτελούν «θεμέλιο λίθο για ειρήνη και δημοκρατία».
Στα εγκαίνια η Φεντερίκα Μογκερίνι, ύπατη εκπρόσωπος της Ε.Ε. για ζητήματα Εξωτερικής Πολιτικής και Ασφάλειας, τόνισε πως «η ευρωπαϊκή ταυτότητα δεν βρίσκεται στην κορυφή -για να μην πω σε αντίθεση- με τις εθνικές και τοπικές μας κουλτούρες και ταυτότητες», ενώ ο πρόεδρος της Γερμανίας Φρανκ-Βάλτερ Σταϊνμάγερ, που συμμετείχε στη συζήτηση «Eλευθερία σε ταραγμένους καιρούς», επισήμανε πως σήμερα οι χώρες πρέπει να προσανατολίζονται στη Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, η οποία ήρθε ως αντίδραση στις ακρότητες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Αισθητή ήταν η απουσία των συγγραφέων σταρ από τη φετινή διοργάνωση -άλλωστε η τιμώμενη χώρα Γεωργία ποιους να επιδείξει;- με εξαίρεση τη δυναμική Νιγηριανή Τσιμαμάντα Αντίτσι, η οποία στο πνεύμα του #MeToo αναφέρθηκε στους περιορισμούς που υφίστανται οι γυναίκες στη Μέση Ανατολή, στην Ασία, ενώ δήλωσε: «Οι έρευνες δείχνουν ότι οι γυναίκες διαβάζουν βιβλία από άντρες και από γυναίκες συγγραφείς, ενώ οι άντρες διαβάζουν βιβλία από άντρες συγγραφείς.
Είναι η ώρα οι άντρες να διαβάζουν γυναίκες». Δεν έλειψαν βεβαίως παρεμβάσεις, όπως του δημοσιογράφου Ντενίζ Γιουσέλ για τους εκατοντάδες συγγραφείς και δημοσιογράφους που κρατούνται στις φυλακές της Τουρκίας, αλλά και για τη λογοκρισία που υπάρχει ακόμα στη Ρωσία, την Πολωνία, την Ουγγαρία, ή για τον πόλεμο που έχει κηρύξει ο Τραμπ στα media.
Απόλυτα εναρμονισμένη με το πνεύμα τις φετινής ΔΕΒ Φρανκφούρτης, η ελληνική συμμετοχή που οργάνωσε το Ελληνικό Ιδρυμα Πολιτισμού εστίασε στο καίριο ζήτημα της μετανάστευσης και του προσφυγικού στην Ευρώπη με ένα τριπλό αφιέρωμα που περιλάμβανε ειδική θεματική βιβλιοθήκη, μία συζήτηση («Εναλλασσόμενες πατρίδες: Η δημοκρατία τον 21ο αιώνα απέναντι στην πρόκληση των μεταναστευτικών ροών») και τη φωτογραφική έκθεση «Δρόμοι επιβίωσης». Προσεγμένο, ευρύχωρο και φιλικό, το ελληνικό περίπτερο, όπου κυριαρχούσαν το φυσικό χρώμα του ξύλου και δεντράκια ελιάς, φιλοξένησε περισσότερους από 1.000 τίτλους 40 εκδοτών και επίκαιρες εκδηλώσεις.
«Το προσφυγικό, το οποίο υποστηρίξαμε στις δύο τελευταίες Διεθνείς Εκθέσεις Βιβλίου της Θεσσαλονίκης, σκεφτήκαμε ότι είναι το θέμα που ενδιαφέρει το διεθνές κοινό και μπορεί να μας συνδέσει με την έκθεση της Φρανκφούρτης», μας είπε ο Μανώλης Πιμπλής, διευθυντής της ΔΕΒ Θεσσαλονίκης. «Κι αυτό φάνηκε εξ αρχής γιατί η ΔΕΒ Φρανκφούρτης μάς έδωσε δωρεάν τον χώρο για την έκθεση και την εκδήλωση, πράγμα που δεν το συνηθίζει».
Οσο για τη διείσδυση του σύγχρονου ελληνικού βιβλίου στη Γερμανία, ο ίδιος όπως και οι περισσότεροι εκδότες μας, βλέπουν ένα τείχος να υψώνεται πέρα από ό,τι δεν σχετίζεται με την αρχαία Ελλάδα. «Μετά το μπαμ με τη χώρα μας ως τιμώμενη χώρα στη Φρανκφούρτη το 2001, δεν υπήρχε συνέχεια», λέει ο Μ. Πιμπλής, ενώ πιστεύει πως πρέπει να ενεργοποιηθούν προγράμματα τύπου «Φράσις» για την επιχορήγηση από το υπουργείο Πολιτισμού προγραμμάτων μετάφρασης και έκδοσης των ελληνικών βιβλίων στο εξωτερικό.
H Mάρω Δούκα, η Ολα κι ο Αλι
Σε ένα από τα ιστορικά φιλολογικά στέκια της Φρανκφούρτης, στο Cafe Laumer (ιδρύθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα και ο σημερινός ιδιοκτήτης είναι Ελληνας), η Μάρω Δούκα, η σπουδαία και αγαπημένη συγγραφική φωνή της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, συνάντησε το κοινό της ομογένειας και τους Γερμανούς θαυμαστές της. Με 44 χρόνια παρουσίας στην πνευματική ζωή και 16 βιβλία η Μάρω Δούκα ήταν το τιμώμενο πρόσωπο της ελληνικής συμμετοχής στη Διεθνή Εκθεση Φρανκφούρτης και απαντώντας στις ερωτήσεις της δημοσιογράφου και κριτικού λογοτεχνίας Μικέλας Χαρτουλάρη αποκάλυψε τα μυστικά της γραφής και πτυχές της προσωπικότητάς της.
«Από το πρώτο μου βιβλίο έγραψα ως θυμωμένη και ενοχλημένη για αυτά που συμβαίνουν στον κόσμο. Δεν περίμενα τη σημερινή κρίση», δήλωσε χαρακτηριστικά, ενώ για τον ρόλο του συγγραφέα είπε: «Με τη ματιά, την ιδιοσυγκρασία, τις θεωρητικές επιλογές, τα βιώματα θα γράψει το βιβλίο που συνομιλεί με την εποχή του και την αντιμετωπίζει με κριτική ματιά».
Πνεύμα αντιλογίας, ανυπακοής αυτοπροσδιορίστηκε, ενώ χαρακτήρισε τη σχέση της με την Αριστερά σχέση ζωής. «Ποτέ δεν υπάκουσα σε γραμμές και αποφάσεις που δεν πιστεύω, ποτέ δεν εντάχθηκα σε κόμμα», δήλωσε, ενώ στην ερώτηση αν της έκανε πρόταση ο ΣΥΡΙΖΑ να είναι υποψήφια απάντησε πως θα έλεγε «όχι, γιατί ξέρω ότι δεν είμαι σε θέση να ανταποκριθώ στο ζητούμενο και δεν μπορώ να λειτουργήσω σαν πολιτικός».
Η ίδια διάβασε ένα κείμενο-παρέμβαση στη συζήτηση με θέμα «Εναλλασσόμενες πατρίδες: Η δημοκρατία τον 21ο αιώνα απέναντι στην πρόκληση των μεταναστευτικών ροών», όπου ο Κωστής Παπαϊωάννου, τ. πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, επισήμανε πως «η Κεντρική Ευρώπη με προεξάρχουσα τη Γερμανία συντεταγμένα επέβαλε δημοσιονομική πειθαρχία στον Νότο, αλλά δεν ήταν καθόλου αυστηρή όταν έπρεπε να γίνει ισοκατανομή των προσφύγων στις ευρωπαϊκές χώρες».
Συγκινητική και ελπιδοφόρα ταυτόχρονα όμως ήταν η αφήγηση δύο έφηβων προσφύγων από τη Συρία, της 17χρονης Ολα και του 19χρονου αδελφού της Αλι Αλχατζ, οι οποίοι διέφυγαν από την εμπόλεμη ζώνη το 2016 μαζί με τη μητέρα τους μέσω Τουρκίας, έφτασαν στην Ειδομένη, παρέμειναν έναν χρόνο σε καταυλισμό και στη συνέχεια σε διαμέρισμα στη Θεσσαλονίκη -όπου πήγαν στο σχολείο και έμαθαν λίγα ελληνικά- και τώρα ζουν στο Ανόβερο. «Μια εμπειρία που μας πόνεσε αλλά μας έκανε πιο δυνατούς», όπως είπαν. «Στη Γερμανία υπάρχουν επιλογές και δυνατότητες για σπουδές και εργασία, αφού μάθουμε τη γλώσσα που είναι το κλειδί για να μπούμε σε έναν νέο κόσμο».
Τι ξεχωρίσαμε
◢ Η Γεωργία τιμώμενη χώρα, με ένα περίπτερο που έμοιαζε με ατμοσφαιρική εικαστική εγκατάσταση, με χαμηλό φωτισμό, ξύλινες κατασκευές, ενώ σε πρώτο πλάνο το ιδιαίτερο αλφάβητό της αποτελούσε αφετηρία να γνωρίσουμε την ιστορία, τους μύθους και τους ήρωές της.
◢ Ο απρόσμενος καλοκαιρινός ήλιος, ευλογία και… ξεμυάλισμα μαζί, έκανε τους επαγγελματίες να περνούν περισσότερο χρόνο από όσο το συνηθίζουν στην ανοιχτή Agora της χαοτικής έκθεσης, απολαμβάνοντας μπίρες, λουκάνικα και παγωτά στα δεκάδες κιόσκια, ακόμα και ξάπλα στο γρασίδι.
◢ Τα υψηλότερα πνευματικά δικαιώματα, περίπου ένα εκατομμύριο δολάρια για την έκδοση του πρώτου μυθιστορήματος της Ινδής Ντίπα Αναπάρα «Djinn patrol οn the purple line» στην Αμερική – προφανώς το νέο διεθνές μπεστ σέλερ.
◢ Απομονωμένες στην άκρη του χώρου οι λιγοστοί ακροδεξιοί εκδοτικοί οίκοι, ωστόσο ο νεοσύστατος «Loci» κατάφερε να μπει πιο κεντρικά με ένα περίπτερο που είχε μόνο διαφημιστικά. Παρά τις διαμαρτυρίες ο Juergen Boos, ο πρόεδρος της έκθεσης, υποστήριξε ότι «υπάρχει ελευθερία έκφρασης».
◢ Οι εκδοτικοί κολοσσοί, όπως οι Penguin, Harper Collins, Hachette, έμοιαζαν με κομψά αλλά περίκλειστα καφέ χωρίς πολλά βιβλία, με δεκάδες όμως τραπεζάκια όπου οι ατζέντηδες συναντούσαν τους υποψήφιους αγοραστές σε ραντεβού-αστραπή.
◢ Ενας ολόκληρος χώρος αφιερωμένος σε λευκώματα τέχνης, αρχιτεκτονικής, φωτογραφίας, συλλεκτικές εκδόσεις με χαρακτικά, καλλιτεχνική βιβλιοδεσία. Οχι τυχαία ένα αντίγραφο του τυπογραφείο του Γουτεμβέργιου στήθηκε, όπου οι επισκέπτες έφτιαχναν τις δικές τους σελίδες.
◢ Στην κορυφή απ’ όλους τα παιδικά βιβλία, ενδιαφέρον για τα αστυνομικά αλλά και για πολιτικά από τις ΗΠΑ, στόχος η τεράστια ασιατική αγορά με έμφαση στην Κίνα και την Ινδία, άνοδος των ανεξάρτητων εκδοτών, ενδιαφέρον για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων την εποχή του διαδικτύου.
